balbal
(amérika qoshma shitatlirining 2025 «dölet bixeterlik sitratégiyisi» asasida)
2025-yili noyabirda aqsaray «dölet bixeterliki istiratégiyesi (NSS)»ni élan qildi. bu doklatning xitaygha munasiwetlik «asiya: ixtisadiy kelgüsini qazinish, herbiy toqunushtin saqlinish» bölükining béshidila, aldinqi töt nöwetlik amérika hökümitining xitaygha ishikni échiwétish, amérika shirketlirini xitaygha meblegh sélishqa righbetlendürüsh hemde yasimichiliq kesiplirini xitaygha sirittin kötüre bérish arqiliq xitayni «qa’ide asasidiki xelqara tertip» ichige élip kirish sitratégiyisining meghlup bolghanliqi; xitayning ashu pursettin paydilinip, ghayet zor iqtisadiy menpe’etke we emeliy küchke ériship qudret tapqanliqi étirap qilin’ghan, shundaqla, xitay amérikining uzun mezgillik we qurulma xaraktérlik riqabet obiyékti dep békitilgen. amérika üchün emdi hindi-tinch okyan rayonining iqtisad we siyasiy jughrapiye jehettiki hel qilghuch jeng meydani bolidighanliqi mu’eyyenleshtürülgen.
33 betlik bu doklatta gerche shinjang (sherqiy türkistan) tilgha élinmighan bolsimu, amérika qoshma shitatlirining xitaygha qaratqan sitratégiyisini tehlil qilish arqiliq mundaq bir omumiy yekün’ge kélish mumkin:
amérika uyghur (sherqiy türkistan) témisidin waz kechmeydu, emma bu téma emdi amérika üchün «keypiyat türtkisiidiki aldin oylishilidighan küntertip» (emotion-driven priority)liktin qélip, «qa’ide asasidiki qoral» (rules-based instrument)gha ayliniwatidu.
bu shuningdin dérek bériduki, 2018 – 2022 ariliqida, amérikida uyghurlar (sherqiy türkistan) heqqide «irqiy qirghinchiliq», «insaniyliqqa qarshi jinayet», «exlaqiy mes’uliyet», «süküt qilishqa bolmaydu» dégendek bayanlar asasiy salmaqni igiligen; dölet mejlisi, taratqular, hökümetsiz teshkilatlar, shahitlarning guwahliqliri küchlük amimiwiy keypiyat qozghighan. emdilikte, «uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni (UFLPA)» uzun muddet ijra qilinidighan qa’idige aylandi; imbargu, jaza tizimliki, tamozhna tekshürüshi qatarliqlar da’imliiq memuriy küntertip bolup qaldi.
eger sherqiy türkistanda chong tiptiki birer weqe yüz bermise yaki amérika siyasitide zor bir burulush hasil bolmisa, uyghur mesilisi özlikidin yükselmeydu; emma tüzüm, qanun, teminlesh zenjirige a’it qa’idilerdin paydilinish imkaniyiti bar.
nöwettiki mushu emeliyetke asasen, amérikining bu yéngi istiratégiyisidin uyghurlar (sherqiy türkistan)gha alaqidar uzun mezgillik üch chong xeterge we muhajirettiki uyghurlar ching tutushi kérek bolghan üch muhim pursetke höküm qilish mumkin.
üch xeter
1. uyghur (sherqiy türkistan) mesilisining insaniyliqtin téxnikiliqqa yüzlinishi
«dölet bixeterlik sitratégisi» ramkisi ichide, sherqiy türkistan’gha yéngidin «mejburiy emgekke chétishliq rayon», «teminlesh zenjiridiki bulghan’ghan menbe», «téxnikiliq nazaretning kéngiyish misali» dégen éniqlima bérilmekte.
buning bilen, konkrit insan süpitidiki uyghurlarning teqdiri, uyghur a’ililerning xaniweyran bolushi, medeniyet we tilning yoqulishi qatarliq mesililer abistrakitliship, téixnikiliq qa’idilerge uyghunlishish mesilisige aylinip qéliwatidu. netijide, amérika hökümiti we shirketliri «ölchemge toshush» qila étibar bériwatidu hemde shahitlarning guwahliqliri, irqiy qirghinchiliq, medeniyetning yoqulishi we uning dunyagha élip kelgen uzun mezgillik asaretliri girweklishiwatidu.
2. uyghur (sherqiy türkistan) meslisi «muqimliship», siyasiy texirsilikini yoqitiwatidu
2019-2022 yillirigha sélishturghanda hazir amérikida xitaygha qarita yéngi jazalash pellisi yoq, sherqiy türkistanda dunyani zilzilige salidighan yéngi weqeler yüz bemidi hemde sherqiy türkistan mesilisige xelqara «ré’al emeliyet» dep qaraydighan boldi. «gerche mesile dawamliq mewjut bolsimu, jiddiy bir terep qilghudek derijide emes» dégen tonush omumlishiwatidu.
netijide, taratqularning uyghur mesilisige bolghan qiziqishi töwenlesh, dölet mejlisi ezalirining diqqiti bashqa kirizislargha burulush, uyghur dewasini qollighuchilar bashqa «téximu jiddiy» mesililerge köngül bölüshke bashlashqa oxshash paydisiz weziyet shekillenmekte.
3. uyghur (sherqiy türkistan) mesilisi «xitay bilen élishishtiki qoral»gha aylinip qéliwatidu
nöwettiki amérika sitratégiye ramkiisida, uyghur mesilisi amérikining xitay tehditini yoqitishtiki qanuniy asaslirining birige hemde özining ittipaqdashliq siyasitini exlaqiy tirek nuqtisi bilen teminleydighan bir wasitigha aylinip qaldi.
buningdiki xeter shuki, amérika bilen xitay melum sahede «basquchluq birdeklik»ke kélishsila, uyghur (sherqiy türkistan) mesilisi chöktürülishi, tonglitilishi, hetta téxnikiliq bir terep qilinishi mumkin. mundaqche éytqanda, uyghur (sherqiy türkistan) meslisi amérikining xitaygha qaratqan «qizil siziqi» emes, belki «oynaydighan kartlirining biri» bolup qalidu.
nöwette uyghur dewagerler ching tutushi kérek bolghan, chünki bara-bar kichiklewatqan töwendikidek pursetler bar.
üch purset
1. qanun we memuriy ijra qatlimi
bu nöwettiki eng ré’al bolghan bösüsh nuqtisi hésablinidu. gerche uyghur (sherqiy türkistan) mesilisi heqqidiki siyasiy awazlar töwenlewatqan bolsimu, «uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni (UFLPA)» ijra qiliniwatidu; tamozhna, soda ministirliki we dölet bixeterlik ministirlikining téximu köp tedbir élish boshluqi bar; karxanilarning temnilesh zenjiri jehettiki endishisi yenila mewjut.
bundaq ehwalda, uyghur dewagerliri munasiwetlik hökümet tarmaqlirini téximu konkrit, tehqiqligili bolidighan temnilesh zenjirige a’it pakitlar we «üchinji dölette yuyulghan shinjang mehsulatliri»gha a’it yip uchliri bilen teminlishi, shahitlarning guwahliqlirini konkrit xitay shirketliri yaki kesipliri bilen tutashturishi kérek.
mundaqche éytqanda, he désila abstirakit zulumni bazargha salmay, qaysi shirketning qaysi xil mehsulatining uyghur mejburiy emgikige chétishliq ikenliki heqqide izdinishi lazim.
2. téxnikiliq nazaret we sun’iy eqil arqiliq kontrol qilish témisining yüksilishi
«dölet bixeterliki istiratégiyesi (NSS)» de töwendikiler amérika dölet bixeterlikining yadrosi dep mu’eyyenleshtürülgen:
· sun’iy eqil
· bi’ologiyilik tonush
· sanliq melumat (deyta) arqiliq bashqurush
bu jehette sherqiy türkistan eng mukemmel we eng radikal örnek bolalaydu. chünki sherqiy türkistanda uyghurlar nishan qilin’ghan keng kölemlik chiray tonush téxnikisi omumlashqan, perez xaraktérlik qanuniy ijra’atlar ewj alghan, sanliq melumat (deyta)qa tayan’ghan milliy ayrimchiliq we kemsitish dawamlashmaqta.
buning üchün uyghur dewagerler sherqiy türkistanning «sün’iy eqilni xalighanche ishlitidighan aldinqi sep» ikenlikini tekitlishi; sün’iy eqilni qollinish bilen uning exlaqiy aqiwiti hemde téxnikiliq bashqurush bilen uyghurlargha zulum qilishning munasiwiti qatarliq jehetlerde ölchem békitishni muzakirige qoyushi, yalghuz uyghurlar uchrighan zulumlar heqqidila emes, belki sherqiy türkistan yoluqiwatqan we yoluqidighan barliq ijtima’iy xeterler heqqide sözlishi, bu xeterlerning sherqiy türkistan bilenla cheklinip qalmaydighanliqi, belki pütkül dunyagha yamrayidighanliqi heqqide dunyani, jümlidin amérika hökümitini agahlandurushi kérek.
3. medeniyet qirghinchiliqi we tilning yoqilish meslisi
nöwette amérikining siyaset sistémisida uyghur mesilisidiki mejburiy emgek amérikining tüzüm sistémisigha kirgüzüldi, sherqiy türkistandiki uyghurlarni xalighanche tutqun qilish peqet bir arqa körünüshke aylinip qaldi, shundaqtimu, uyghurlargha qaritilghan medeniyet qirghinchiliqi bilen uyghur tilining yoqitilishi jehette dewa qilishqa bolidighan zor boshluq bar. mana bu nöwette kücheshke tégishlik muhim nuqtilarning biri bolup, téxi «téxnikilashturulmidi», «qa’idileshtürülmidi»; bu jehette yenila uyghurlarning bayanlirini we medeniyetning buzghunchiliqqa uchrawatqanliqigha a’it pakitlarni otturigha élip chiqqili bolidu.
buning üchün, til, ma’arip, edebiyat, a’ilining parchilinishi qatarliqlarni xelqara qanun we medeniyet hoquqi derijisige kötürüp, yerlik ahalilerni we az sanliqlarning tilini qoghdash, medeniyetning köp xillishishini teshebbus qilish qatarliq ramkilargha sélish kérek.
axirda, uyghur dewagerlirige béridighan mundaq üch sitratégiyilik teklip bar.
1. amérika hökümitining yiteklishini kütüp turmasliq kérek
uyghur (sherqiy türkistan) mesiliside amérika hazir seperwerlik tipidiki siyaset basquchidin bashqurush tipidiki siyaset basquchigha kirdi. uyghur dewagerler ularni aktip halda paydiliq matériyallar bilen teminlishi, noqul halda siyasiy sehnilerde heriket qiliipla qalmay, hökümetning memuriy tarmaqliri bilen alaqe ornitishi kérek.
2. exlaqiy chaqiriqtin mesililerni emeliy hel qilishqa ötüsh lazim
buning üchün xitay hökümitining uyghurlargha qiliwatqan zulumliri, jümlidin chégra halqighan basturush qilmishliri heqqidiki guwahchilarning bayanlirini yighish, konkrit pakitlarni toplash we bu pakitlarni xelqaraning we amérikining munasiwetlik qanunlirigha tedbiqlash kérek.
uyghur dewagerler dert éytish bilenla qalmay, munasiwetlik memuriy tarmaqlarni mesilini hel qilish charisi, xeterni bahalash ölchimi we munasiwetlik tüzümlerni turghuzush teklipliri bilen teminlishi kérek.
3. uyghurlarni qaytidin diqqet merkizige élip kirish zörür
uyghur (sherqiy türkistan) mesilisi téxnikilashqan, qorallashqan mushundaq bir shara’itta, shexs süpitidiki ademlerning hékayisini sözlesh- küchlük bir sitratégiylik charidur. buning üchün hékaye pakitliq, tehqiqligili bolidighan we amérikining siyasiti bilen udullishidighan bolushi kérek. omumen, héssiy we keypiyatlashqan dewa usuli tekrarlanmasliqi lazim.
xulase
uyghur (sherqiy türkistan) mesilisi amérikda yoqalmaydu, emma u hazir «köndüriliwatidu». nawada uyghur dewagerler aktip halda burulush yasimisa, bashqilarning sitratégiyisi ichige solinip qélip, özining kelgüsini yaritalmaydu. uyghur mesilisimu küntertiptin asta-asta yiraqlishidu.
balbal- uyghur pochtisi obzorchisi bolup, syaset, medeniyet, muhajiret témilirida yazidu.
obzorlarda otturigha qoyulghan pikir we köz-qarashlar aptorning musteqil pikri bolup, «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin
