xj.chinanews.com.cn

zulhayat ötkür

xitaydiki eng chong axbarat taratquliridin bolghan «xtay axbarat tori»ning 4-féwraldiki xewiride, yéngidin bayqalghan turpan tewesidiki badam sherqiy qebriler topidin qéziwélin’ghan jeset sanduqigha sizilghan «tulpar» at resimining alahide tarixiy ehmiyetke ige ikenliki teshwiq qilin’ghan.

buninggha egiship xitay teshwiqatchilirimu bes-beste « mezkur« tulpar» resimi xitay medeniyitining gherbiy rayondiki tesirini eks ettürüp béridu, shundaqla tang sulalisi merkiziy hökümitining gherbiy rayonlargha bolghan bashqurush hoquqi we hökümranliqini ispatlap béridu » deydighan kona sepsetisini sörep chiqmaqta.

shek-shübhisizki, xitay hökümitining qol tiqishi bilen otturigha élip chiqilghan bu oyun, pütünley ilmiyliqqa zit we ichi bosh qapaqqa oxshaydighan quruq sepsetidin ibaret.

sürüshtürüshke toghra kelse, tarixta uyghurlar we ularning ejdadliri yashap ötken qedimiy turpan diyari tewesidin qéziwélin’ghan jeset sanduqigha sizilghan renglik «tulpar» resimining medeniyet yiltizi qedimki türk étiqadigha tutishidighanliqidin ibaret bir heqiqetni chiqish qilghan halda izdinishke toghra kélidu.

aldi bilen tarixta qochu uyghur xanliqi namida töt esirdin artuq seltenet sürgen xanliq tewesidiki idiqut, yarghol we astane qatarliq sheherler bolsun yaki uningdin kéyin qurulghan xanliqlar beroa qilghan medeniyetler bolsun, turpanning alahide siyasiy, jughrapiyelik we diniy merkezlik alahidiliki sewebidin yipek yolidiki bashqa medeniyetlerning qismen tesirige uchrighanliqini étirap qilishqa bolidu. emma pakitlarni közge ilmastin , bir pütün zéminning ottura tüzlenglik medeniytining tesirige uchrighanliqini pesh qilish- xitay hökümitining jöylimesidin bashqa nerse emes.

tulpar obrazi qedimki ottura asiyada yashighan bozqir milletliri arisida, bolupmu uyghur medeniyitide körünerlik izchilliqqa we chongqur qatlamgha ige bir motifdur. tulpar adette uchar at yaki qanatliq at sheklide teswirlinidighan bolup, türk epsane-dasstanliridin bashqa yene yunan, paris, hindi we ereb mitologiyeliridimu yiltiz tartqan. xelq chöchekliride, hezriti xizir eleyhissalamdin qalsila, uchar at qehrimanlarning eng chong yardemchisi qilip teswirlen’gen we éghizdin-éghizgha tarqalghan. uchar at obrazi omumen küch we qoghdighuchiliq roligha simwol qilin’ghan. bu xil obrazlar ichide yunanlarning pégasus tulpari , qirghizlarning «manas» dastani we altay epsaniliride körünmes qanatliq tulpar, «dede qorqut» tiki seyrekning uchar éti, uyghurlarning «gör oghli» dastanidiki uchar at qatarliqlar buninggha obdan misal bolalaydu.

xosh, emdi tulpar obrazining jeset sanduqida eks étishi mesilisige kelsek, qebristanliqning yil dewrige qarighanda, bu dewrning qedimki turpan diyarida mani dini we budda dinliri mewjut bolup turghan zamanlargha tewe ikenlikini qiyaslashqa bolidu. türkolog emel ésin (Emel Esin )  bu heqte türkiy milletlerde « insanlarning jan üzgendin kéyin atning yardimide kökke kötürilidighanliqini , yeni jennetke seper qilidighanliqi» gha ishinishtek étiqadining mewjut bolghanliqini otturigha qoyghanidi. hetta miladiyedin ilgiriki zamanlardin tartipla bozqir xelqliride atning kök tengri étiqadi bilen bolghan zich munasiwéti heqqide tarixiy yazmilar we arxé’ologiyelik pakitlar hem mewjuttur. tetqiqatchi roksning (    Jean-Paul Roux ) turpan wesiqiliride kök renglik atning tilgha élin’ghanliqi bayani bu közqarishimizni yenimu kücheytip béridu. shunga jeset sanduqigha sizilghan kök renglik tulpar eyni waqittiki yerlik xelqning qedimki étiqadini eks ettürgen bir pakit dep qarashqa bolidu. gerche xitay chilin epsaniside ejderha, öküz we kiyik arisidiki bir uchar mexluq prototipi mewjut bolghan bolghan bolsimu emma turpandiki qebre bilen héchqandaq alaqisi yoq dep éytalaymiz. chünki, bu obrazning dawjiyaw dinidiki simwolluq menisi türk kültüridiki menisi arisida qilche oxshashliq yoq.  

badam sherqiy qebriler topidin bayqalghan «tulpar» resimige sinchilap qarighinimizda, at hem köküsh rengde hem chipar at qilip sizilghan. chipar atmu uyghur medeniyitide nahayiti yuqiri orun’gha ikenlikini tekitlep ötüshke toghra kélidu.

© The Trustees of the British Museum

arxé’olog awrél siteyin teripidin xoten dendan oyliq xarabisidin qéziwélin’ghan, yil tarixi 6-8-esirgiche bolghan qedimki xotenlik ressamlar teripidin sizilghan birparche yaghach taxta resimi hazir büyük britaniye muzéyida saqlanmaqta. ilgiri xoten sizmiliri heqqide izden’gen tetqiqatchi yohanna ( Joanna Williams) , bu yaghach taxta sizmiside chipar at min’gen chewendazning uyghur epsaniliridiki yol tengrisi obrazigha asasen sizip chiqilghanliqini otturigha qoyghanidi. türkiy xelqlerning tunji medeniyet yadikarliqliridin biri bolghan, qedimki uyghur yéziqida yézilghan  eser «irq bitik» timu köpligen chüsh tebirliri biwasite atqa baghlinidu we «yol tengrisi» dégen kelime uchraydu.

derweqe türkiy tilidiki xelqler nahayiti uzaq qedimki zamanlardin buyan yaratqan folklor we xelq éghiz edebiyatidiki «oghuzname» , «alpamish» qatarliq épos we epsanilerde chipar atning obrazini tolimu yüksek orun’gha qoyidu. qehrimanlar minidighan atlarning hemmisi shamaldin téz uchidighan duldul at timsalida gewdilinidu. uyghur xelq chöchiki «ken’an batur» da, qehrimanning éti chipar baytalgha baghlinidu.

11-esirde qeshqerde tughulghan alim mehmud kashigheri «diwanu lughetit türk» esiride, « qush qanati bilen, yigit éti bilen dang chiqirar» dégen maqal-temsilni qaldurghan. bu nuqtidin ichki asiyagha jaylashqan sherqiy türkistan tupraqlirida epsanilerdin bashqa turmush emeliyitidimu chipar atlarning yétishtürülgenlikini perez qilishqa bolidu. buning ispati süpitide türkolog we sinolog yohannés yakob  mariya dégrut (Johannes Jacob Maria de Groot  ) miladiyedin burunqi dewrlerde xitay sulalilirining gherbiy shimalida yashighan dilar we köktürk dewride yashighan türk qebililiridin basmillarning bu xil chipar atlarni yétishtürgenlikini ilgiri süridu.

xulasiligende, turpandin tépilghan kök renglik chipar at yeni «tulpar» resimini xitay medeniyitining tesirige uchridi deydighan qarash pütünley asassiz qarashtur. xitay hökümitining «jungxua milliti ortaq gewdisi berpa qilish» idé’ologiyesi teshwiqati arqiliq uyghur millitining tarixiy yiltizlirini inkar qilish gherizini ishqa ashurush üchün oydurup chiqarghan yene bir hiylisi xalas.

 eksiche, mezkur resim ezeldin turpan zéminida yashap kelgen uyghur qatarliq yerlik xelqning tarixtin buyan shekillen’gen étiqad we eqidiliri, arzu-ümidliri we dunya qarashlirining jughlanmisidin ibaret.