балбал
(америка қошма шитатлириниң 2025 «дөләт бихәтәрлик ситратегийиси» асасида)
2025-йили нойабирда ақсарай «дөләт бихәтәрлики истиратегийәси (NSS)»ни елан қилди. бу доклатниң хитайға мунасивәтлик «асийа: ихтисадий кәлгүсини қазиниш, һәрбий тоқунуштин сақлиниш» бөлүкиниң бешидила, алдинқи төт нөвәтлик америка һөкүмитиниң хитайға ишикни ечиветиш, америка ширкәтлирини хитайға мәбләғ селишқа риғбәтләндүрүш һәмдә йасимичилиқ кәсиплирини хитайға сириттин көтүрә бериш арқилиқ хитайни «қаъидә асасидики хәлқара тәртип» ичигә елип кириш ситратегийисиниң мәғлуп болғанлиқи; хитайниң ашу пурсәттин пайдилинип, ғайәт зор иқтисадий мәнпәъәткә вә әмәлий күчкә еришип қудрәт тапқанлиқи етирап қилинған, шундақла, хитай америкиниң узун мәзгиллик вә қурулма характерлик риқабәт обийекти дәп бекитилгән. америка үчүн әмди һинди-тинч окйан райониниң иқтисад вә сийасий җуғрапийә җәһәттики һәл қилғуч җәң мәйдани болидиғанлиқи муъәййәнләштүрүлгән.
33 бәтлик бу доклатта гәрчә шинҗаң (шәрқий түркистан) тилға елинмиған болсиму, америка қошма шитатлириниң хитайға қаратқан ситратегийисини тәһлил қилиш арқилиқ мундақ бир омумий йәкүнгә келиш мумкин:
америка уйғур (шәрқий түркистан) темисидин ваз кәчмәйду, әмма бу тема әмди америка үчүн «кәйпийат түрткисиидики алдин ойлишилидиған күнтәртип» (emotion-driven priority)ликтин қелип, «қаъидә асасидики қорал» (rules-based instrument)ға айлиниватиду.
бу шуниңдин дерәк беридуки, 2018 – 2022 арилиқида, америкида уйғурлар (шәрқий түркистан) һәққидә «ирқий қирғинчилиқ», «инсанийлиққа қарши җинайәт», «әхлақий мәсъулийәт», «сүкүт қилишқа болмайду» дегәндәк байанлар асасий салмақни игилигән; дөләт мәҗлиси, таратқулар, һөкүмәтсиз тәшкилатлар, шаһитларниң гуваһлиқлири күчлүк амимивий кәйпийат қозғиған. әмдиликтә, «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни (UFLPA)» узун муддәт иҗра қилинидиған қаъидигә айланди; имбаргу, җаза тизимлики, таможна тәкшүрүши қатарлиқлар даъимлииқ мәмурий күнтәртип болуп қалди.
әгәр шәрқий түркистанда чоң типтики бирәр вәқә йүз бәрмисә йаки америка сийаситидә зор бир бурулуш һасил болмиса, уйғур мәсилиси өзликидин йүксәлмәйду; әмма түзүм, қанун, тәминләш зәнҗиригә аъит қаъидиләрдин пайдилиниш имканийити бар.
нөвәттики мушу әмәлийәткә асасән, америкиниң бу йеңи истиратегийисидин уйғурлар (шәрқий түркистан)ға алақидар узун мәзгиллик үч чоң хәтәргә вә муһаҗирәттики уйғурлар чиң тутуши керәк болған үч муһим пурсәткә һөкүм қилиш мумкин.
үч хәтәр
1. уйғур (шәрқий түркистан) мәсилисиниң инсанийлиқтин техникилиққа йүзлиниши
«дөләт бихәтәрлик ситратегиси» рамкиси ичидә, шәрқий түркистанға йеңидин «мәҗбурий әмгәккә четишлиқ район», «тәминләш зәнҗиридики булғанған мәнбә», «техникилиқ назарәтниң кеңийиш мисали» дегән ениқлима берилмәктә.
буниң билән, конкрит инсан сүпитидики уйғурларниң тәқдири, уйғур аъилиләрниң ханивәйран болуши, мәдәнийәт вә тилниң йоқулиши қатарлиқ мәсилиләр абистракитлишип, теихникилиқ қаъидиләргә уйғунлишиш мәсилисигә айлинип қеливатиду. нәтиҗидә, америка һөкүмити вә ширкәтлири «өлчәмгә тошуш» қила етибар бериватиду һәмдә шаһитларниң гуваһлиқлири, ирқий қирғинчилиқ, мәдәнийәтниң йоқулиши вә униң дунйаға елип кәлгән узун мәзгиллик асарәтлири гирвәклишиватиду.
2. уйғур (шәрқий түркистан) мәслиси «муқимлишип», сийасий тәхирсиликини йоқитиватиду
2019-2022 йиллириға селиштурғанда һазир америкида хитайға қарита йеңи җазалаш пәллиси йоқ, шәрқий түркистанда дунйани зилзилигә салидиған йеңи вәқәләр йүз бәмиди һәмдә шәрқий түркистан мәсилисигә хәлқара «реъал әмәлийәт» дәп қарайдиған болди. «гәрчә мәсилә давамлиқ мәвҗут болсиму, җиддий бир тәрәп қилғудәк дәриҗидә әмәс» дегән тонуш омумлишиватиду.
нәтиҗидә, таратқуларниң уйғур мәсилисигә болған қизиқиши төвәнләш, дөләт мәҗлиси әзалириниң диққити башқа киризисларға бурулуш, уйғур дәвасини қоллиғучилар башқа «техиму җиддий» мәсилиләргә көңүл бөлүшкә башлашқа охшаш пайдисиз вәзийәт шәкилләнмәктә.
3. уйғур (шәрқий түркистан) мәсилиси «хитай билән елишиштики қорал»ға айлинип қеливатиду
нөвәттики америка ситратегийә рамкиисида, уйғур мәсилиси америкиниң хитай тәһдитини йоқитиштики қануний асаслириниң биригә һәмдә өзиниң иттипақдашлиқ сийаситини әхлақий тирәк нуқтиси билән тәминләйдиған бир васитиға айлинип қалди.
буниңдики хәтәр шуки, америка билән хитай мәлум саһәдә «басқучлуқ бирдәклик»кә келишсила, уйғур (шәрқий түркистан) мәсилиси чөктүрүлиши, тоңлитилиши, һәтта техникилиқ бир тәрәп қилиниши мумкин. мундақчә ейтқанда, уйғур (шәрқий түркистан) мәслиси америкиниң хитайға қаратқан «қизил сизиқи» әмәс, бәлки «ойнайдиған картлириниң бири» болуп қалиду.
нөвәттә уйғур дәвагәрләр чиң тутуши керәк болған, чүнки бара-бар кичикләватқан төвәндикидәк пурсәтләр бар.
үч пурсәт
1. қанун вә мәмурий иҗра қатлими
бу нөвәттики әң реъал болған бөсүш нуқтиси һесаблиниду. гәрчә уйғур (шәрқий түркистан) мәсилиси һәққидики сийасий авазлар төвәнләватқан болсиму, «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни (UFLPA)» иҗра қилиниватиду; таможна, сода министирлики вә дөләт бихәтәрлик министирликиниң техиму көп тәдбир елиш бошлуқи бар; карханиларниң тәмниләш зәнҗири җәһәттики әндишиси йәнила мәвҗут.
бундақ әһвалда, уйғур дәвагәрлири мунасивәтлик һөкүмәт тармақлирини техиму конкрит, тәһқиқлигили болидиған тәмниләш зәнҗиригә аъит пакитлар вә «үчинҗи дөләттә йуйулған шинҗаң мәһсулатлири»ға аъит йип учлири билән тәминлиши, шаһитларниң гуваһлиқлирини конкрит хитай ширкәтлири йаки кәсиплири билән туташтуриши керәк.
мундақчә ейтқанда, һә десила абстиракит зулумни базарға салмай, қайси ширкәтниң қайси хил мәһсулатиниң уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ икәнлики һәққидә издиниши лазим.
2. техникилиқ назарәт вә сунъий әқил арқилиқ контрол қилиш темисиниң йүксилиши
«дөләт бихәтәрлики истиратегийәси (NSS)» дә төвәндикиләр америка дөләт бихәтәрликиниң йадроси дәп муъәййәнләштүрүлгән:
· сунъий әқил
· биъологийилик тонуш
· санлиқ мәлумат (дәйта) арқилиқ башқуруш
бу җәһәттә шәрқий түркистан әң мукәммәл вә әң радикал өрнәк болалайду. чүнки шәрқий түркистанда уйғурлар нишан қилинған кәң көләмлик чирай тонуш техникиси омумлашқан, пәрәз характерлик қануний иҗраъатлар әвҗ алған, санлиқ мәлумат (дәйта)қа тайанған миллий айримчилиқ вә кәмситиш давамлашмақта.
буниң үчүн уйғур дәвагәрләр шәрқий түркистанниң «сүнъий әқилни халиғанчә ишлитидиған алдинқи сәп» икәнликини тәкитлиши; сүнъий әқилни қоллиниш билән униң әхлақий ақивити һәмдә техникилиқ башқуруш билән уйғурларға зулум қилишниң мунасивити қатарлиқ җәһәтләрдә өлчәм бекитишни музакиригә қойуши, йалғуз уйғурлар учриған зулумлар һәққидила әмәс, бәлки шәрқий түркистан йолуқиватқан вә йолуқидиған барлиқ иҗтимаъий хәтәрләр һәққидә сөзлиши, бу хәтәрләрниң шәрқий түркистан биләнла чәклинип қалмайдиғанлиқи, бәлки пүткүл дунйаға йамрайидиғанлиқи һәққидә дунйани, җүмлидин америка һөкүмитини агаһландуруши керәк.
3. мәдәнийәт қирғинчилиқи вә тилниң йоқилиш мәслиси
нөвәттә америкиниң сийасәт системисида уйғур мәсилисидики мәҗбурий әмгәк америкиниң түзүм системисиға киргүзүлди, шәрқий түркистандики уйғурларни халиғанчә тутқун қилиш пәқәт бир арқа көрүнүшкә айлинип қалди, шундақтиму, уйғурларға қаритилған мәдәнийәт қирғинчилиқи билән уйғур тилиниң йоқитилиши җәһәттә дәва қилишқа болидиған зор бошлуқ бар. мана бу нөвәттә күчәшкә тегишлик муһим нуқтиларниң бири болуп, техи «техникилаштурулмиди», «қаъидиләштүрүлмиди»; бу җәһәттә йәнила уйғурларниң байанлирини вә мәдәнийәтниң бузғунчилиққа учраватқанлиқиға аъит пакитларни оттуриға елип чиққили болиду.
буниң үчүн, тил, маъарип, әдәбийат, аъилиниң парчилиниши қатарлиқларни хәлқара қанун вә мәдәнийәт һоқуқи дәриҗисигә көтүрүп, йәрлик аһалиләрни вә аз санлиқларниң тилини қоғдаш, мәдәнийәтниң көп хиллишишини тәшәббус қилиш қатарлиқ рамкиларға селиш керәк.
ахирда, уйғур дәвагәрлиригә беридиған мундақ үч ситратегийилик тәклип бар.
1. америка һөкүмитиниң йитәклишини күтүп турмаслиқ керәк
уйғур (шәрқий түркистан) мәсилисидә америка һазир сәпәрвәрлик типидики сийасәт басқучидин башқуруш типидики сийасәт басқучиға кирди. уйғур дәвагәрләр уларни актип һалда пайдилиқ материйаллар билән тәминлиши, ноқул һалда сийасий сәһниләрдә һәрикәт қилиипла қалмай, һөкүмәтниң мәмурий тармақлири билән алақә орнитиши керәк.
2. әхлақий чақириқтин мәсилиләрни әмәлий һәл қилишқа өтүш лазим
буниң үчүн хитай һөкүмитиниң уйғурларға қиливатқан зулумлири, җүмлидин чегра һалқиған бастуруш қилмишлири һәққидики гуваһчиларниң байанлирини йиғиш, конкрит пакитларни топлаш вә бу пакитларни хәлқараниң вә америкиниң мунасивәтлик қанунлириға тәдбиқлаш керәк.
уйғур дәвагәрләр дәрт ейтиш биләнла қалмай, мунасивәтлик мәмурий тармақларни мәсилини һәл қилиш чариси, хәтәрни баһалаш өлчими вә мунасивәтлик түзүмләрни турғузуш тәклиплири билән тәминлиши керәк.
3. уйғурларни қайтидин диққәт мәркизигә елип кириш зөрүр
уйғур (шәрқий түркистан) мәсилиси техникилашқан, қораллашқан мушундақ бир шараъитта, шәхс сүпитидики адәмләрниң һекайисини сөзләш- күчлүк бир ситратегийлик чаридур. буниң үчүн һекайә пакитлиқ, тәһқиқлигили болидиған вә америкиниң сийасити билән удуллишидиған болуши керәк. омумән, һессий вә кәйпийатлашқан дәва усули тәкрарланмаслиқи лазим.
хуласә
уйғур (шәрқий түркистан) мәсилиси америкда йоқалмайду, әмма у һазир «көндүриливатиду». навада уйғур дәвагәрләр актип һалда бурулуш йасимиса, башқиларниң ситратегийиси ичигә солинип қелип, өзиниң кәлгүсини йариталмайду. уйғур мәсилисиму күнтәртиптин аста-аста йирақлишиду.
балбал- уйғур почтиси обзорчиси болуп, сйасәт, мәдәнийәт, муһаҗирәт темилирида йазиду.
обзорларда оттуриға қойулған пикир вә көз-қарашлар апторниң мустәқил пикри болуп, «уйғур почтиси»ниң мәйданиға вәкиллик қилиши натайин
