uyghur pochtisi, 22- yanwar
uyghurchigha teyyarlighuchi: tayir imin
b d t mutexessisliri bügün b d t insan heqliri ali komssarliqi ishxanisi organ tor béitide bayanat ilan qilip, shinjang uyghur aptonom rayoni (sherqi türkstan) we xitayning bashqa rayonliridiki uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq az sanliq milletler hemde tibetlerge qaritilghan mejburiy emgek heqqidiki eyibleshlerning dawamlishiwatqanliqidin qattiq endishe qilidighanliqini bildürdi.
mutexessisler: «xitayning nurghun ölkiliride étnik milletlerge chétilghan, dölet teripidin yolgha qoyulghan sistémiliq mejburiy emgek endizisi mewjut» dédi. «nurghun ehwallarda, mejburlash amilliri shunche éghir boluwatiduki, bu mejburiy köchürüsh yaki qul qilish bilen barawer bolup, insaniyetke qarshi jinayet shekillendürüshi mumkin.»
mutexessislerning körsitishiche, xitaydiki mejburiy emgek dölet buyrughan «emgek küchlirini yötkesh arqiliq namratliqtin qutuldurush» pilani arqiliq emelge ashurulmaqta. bayanatta yene mundaq déyilgen: «bu pilan uyghurlarni we bashqa az sanliq milletlerni shinjang we bashqa rayonlardiki xizmetlerge mejburlaydu. doklatlargha qarighanda, ular sistémiliq nazaret we ékspilatatsiye qilinishqa duch kelgen bolup, jazalinish we xalighanche tutqun qilinishtin qorqup, xizmettin bash tartish yaki xizmet almashturush hoquqidin waz kechken. shinjangning besh yilliq pilanida (2021-2025) 13.75 milyon adem qétimliq emgek küchi yötkesh pilanlan’ghan bolup, emeliy sanlar yéngi yuqiri pellige yetken.»
mutexessisler yene tibetliklerningmu «terbiyilesh we emgek küchlirini yötkesh heriket pilani» gha oxshash sistémilar arqiliq mejburiy emgekke séliniwatqanliqini, «yézilardiki éshincha emgek küchliri»ni sistémiliq terbiyilesh we yötkeshni telep qiliwatqanliqini éytqan. «bu siyasetler herbiyche kespiy terbiyilesh qatarliq mejburlash usullirigha yol achmaqta. 2024- yili emgek küchi yötkesh siyasitige uchrighan tibetliklerning sani 650 minggha yéqinlishidighanliqi mölcherlenmekte.»
bayanatta yene mundaq déyilgen: «doklatlargha asaslan’ghanda, tibetlikler yene <pütün kentni köchürüsh> pilani arqiliq öy- makanliridin ayrilmaqta. bu jeryanda öylirige qayta- qayta bérip parakende qilish, yoshurun jazalash tehditi sélish, tenqidni cheklesh yaki asasliq turmush mulazimetlirini késip tashlash qatarliq wasitiler arqiliq ular «qoshulush» qa mejburlanmaqta.
kommunizim qurbanliri xatire fondining ali tetqiqatchisi we xitay tetqiqat bölümining mudiri, insan heqliri we mejburiy emgek mesililiri boyiche aldinqi qatardiki mutexessis adriyan zénz b d t ning bayanatidin kéyin X supisida mundaq baha bergen:
«b d t ning töt neper alahide melumatchisi hemde soda we insan heqliri xizmet guruppisi teripidin élan qilin’ghan bu bayanat, her ikki rayondiki mejburiy emgek kölimining yéqinqi mezgilde kishini chöchütidighan derijide éship ketkenlikini teswirlen’gen hemde buning yershari teminlesh zenjirini bulghawatqanliqi tekitlen’gen. men bu bahalashning asasi bolghan emeliy sanliq melumatlargha töhpe qoshqan biri bolush süpitim bilen, bu bayqashlarning qet’iyliki we toghriliqigha guwahliq béreleymen. bu intayin muhim bir ülge bolup hésablinidu — éniqki, bu b d t alahide tertip méxanizmining <yer tartiwélish> (yer yötkesh) bilen nishan qilin’ghan yéza ahalilirining mejburiy ma’ashliq emgekke sürgün qilinishi otturisidiki seweb- netije munasiwitini tunji qétim éniq otturigha qoyushidur. yer yötkeshning kishini chöchütidighan derijide éshishi we uning mejburiy emgek bilen bolghan baghlinishi bizning yéqinda élan qilin’ghan shinjangning yéza- igilik ishlepchiqirishidiki mejburiy emgek heqqidiki doklatimizda höjjetlik ispatlan’ghan idi.»
mutexessisler mundaq dégen: «2000- yilidin 2025- yilighiche bolghan ariliqta, texminen 3.36 milyon tibetlik hökümetning köchmen charwichilarni olturaqlashturush pilanining tesirige uchrighan. resmiy statistikilargha qarighanda, texminen 930 ming yéziliq tibetler pütün kent boyiche yaki a’ile boyiche köchürülgen.» ular yene: «bu emgek küchi yötkesh pilanliri hökümetning namratliqtin qutuldurush niqabi astida uyghur we bashqa az sanliq milletler hemde tibetlerning medeniyet kimlikini mejburiy özgertish siyasitining bir qismidur. emgek we yer yötkesh siyasetliri ularni yéza igilik yaki köchmen charwichiliqqa tayinidighan en’eniwi turmush usulidin ayrip, ma’ashliq emgek bilen shughullinishtin bashqa tallishi yoq jaylargha mejburiy köchürmekte. netijide, ularning tili, tallighan jem’iyetliri, turmush usulliri, shundaqla medeniyet we diniy adetliri yoqilip, eslige keltürgili bolmaydighan ziyan we yoqitishlargha seweb bolmaqta.»
mutexessisler yene mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirilghan mehsulatlarning üchinchi döletler arqiliq wasitilik halda yershari teminlesh zenjirige kirishige qarita éghir endishisini bildürüp, bu ehwalning nishanliq soda cheklimisi we teminlesh zenjirini tertipke sélishtiki insan heqliri tekshürüsh méxanizmining ünümige qarita téximu chongqur so’allarni tughduridighanliqini éytti.
mutexessisler xitayda tijaret qiliwatqan we u yerdin mal sétiwalghuchi yaki meblegh salghuchilar hemde karxanilarni «b d t ning soda we insan heqliri yétekchi prinsipliri» gha uyghun halda, teminlesh zenjirige munasiwetlik xeterlerni oyliship, insan heqliri boyiche tekshürüsh élip bérishqa chaqirdi. ular: «shirketler öz tijariti we qimmet zenjirining mejburiy emgek bilen bulghanmasliqigha kapaletlik qilishi kérek» dep tekitlidi we b d t musteqil insan heqliri méxanizmining xitaygha tosalghusiz kirishige yol qoyush chaqiriqini yene bir qétim tekrarlidi.
amérika «uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni»ni maqullap, mejburiy emgekke chétishliq éhtimali bolghan mehsulatlarning amérika bazarlirigha kirishini tosush tedbirlirini yolgha qoyghanidi.
xitay hökümiti b d t ning agahlandurushigha téxiche jawab qayturmidi. emma ilgiri mejburiy emgekke a’it barliq eyibleshlerni ret qilghan we atalmsh shinjangdiki xelqning «bextlik» ikenlikini dewa qilghan idi. bu dewalarning yalghanliqi alliqachan ispatlan’ghan.
