уйғур почтиси, 22- йанвар
уйғурчиға тәййарлиғучи: тайир имин
б д т мутәхәссислири бүгүн б д т инсан һәқлири али комссарлиқи ишханиси орган тор беитидә байанат илан қилип, шинҗаң уйғур аптоном райони (шәрқи түркстан) вә хитайниң башқа районлиридики уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ аз санлиқ милләтләр һәмдә тибәтләргә қаритилған мәҗбурий әмгәк һәққидики әйибләшләрниң давамлишиватқанлиқидин қаттиқ әндишә қилидиғанлиқини билдүрди.
мутәхәссисләр: «хитайниң нурғун өлкилиридә етник милләтләргә четилған, дөләт тәрипидин йолға қойулған системилиқ мәҗбурий әмгәк әндизиси мәвҗут» деди. «нурғун әһвалларда, мәҗбурлаш амиллири шунчә еғир болуватидуки, бу мәҗбурий көчүрүш йаки қул қилиш билән баравәр болуп, инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкин.»
мутәхәссисләрниң көрситишичә, хитайдики мәҗбурий әмгәк дөләт буйруған «әмгәк күчлирини йөткәш арқилиқ намратлиқтин қутулдуруш» пилани арқилиқ әмәлгә ашурулмақта. байанатта йәнә мундақ дейилгән: «бу пилан уйғурларни вә башқа аз санлиқ милләтләрни шинҗаң вә башқа районлардики хизмәтләргә мәҗбурлайду. доклатларға қариғанда, улар системилиқ назарәт вә експилататсийә қилинишқа дуч кәлгән болуп, җазалиниш вә халиғанчә тутқун қилиништин қорқуп, хизмәттин баш тартиш йаки хизмәт алмаштуруш һоқуқидин ваз кәчкән. шинҗаңниң бәш йиллиқ пиланида (2021-2025) 13.75 милйон адәм қетимлиқ әмгәк күчи йөткәш пиланланған болуп, әмәлий санлар йеңи йуқири пәллигә йәткән.»
мутәхәссисләр йәнә тибәтликләрниңму «тәрбийиләш вә әмгәк күчлирини йөткәш һәрикәт пилани» ға охшаш системилар арқилиқ мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқини, «йезилардики ешинча әмгәк күчлири»ни системилиқ тәрбийиләш вә йөткәшни тәләп қиливатқанлиқини ейтқан. «бу сийасәтләр һәрбийчә кәспий тәрбийиләш қатарлиқ мәҗбурлаш усуллириға йол ачмақта. 2024- йили әмгәк күчи йөткәш сийаситигә учриған тибәтликләрниң сани 650 миңға йеқинлишидиғанлиқи мөлчәрләнмәктә.»
байанатта йәнә мундақ дейилгән: «доклатларға асасланғанда, тибәтликләр йәнә <пүтүн кәнтни көчүрүш> пилани арқилиқ өй- маканлиридин айрилмақта. бу җәрйанда өйлиригә қайта- қайта берип паракәндә қилиш, йошурун җазалаш тәһдити селиш, тәнқидни чәкләш йаки асаслиқ турмуш мулазимәтлирини кесип ташлаш қатарлиқ васитиләр арқилиқ улар «қошулуш» қа мәҗбурланмақта.
коммунизим қурбанлири хатирә фондиниң али тәтқиқатчиси вә хитай тәтқиқат бөлүминиң мудири, инсан һәқлири вә мәҗбурий әмгәк мәсилилири бойичә алдинқи қатардики мутәхәссис адрийан зенз б д т ниң байанатидин кейин X суписида мундақ баһа бәргән:
«б д т ниң төт нәпәр алаһидә мәлуматчиси һәмдә сода вә инсан һәқлири хизмәт гурупписи тәрипидин елан қилинған бу байанат, һәр икки райондики мәҗбурий әмгәк көлиминиң йеқинқи мәзгилдә кишини чөчүтидиған дәриҗидә ешип кәткәнликини тәсвирләнгән һәмдә буниң йәршари тәминләш зәнҗирини булғаватқанлиқи тәкитләнгән. мән бу баһалашниң асаси болған әмәлий санлиқ мәлуматларға төһпә қошқан бири болуш сүпитим билән, бу байқашларниң қәтъийлики вә тоғрилиқиға гуваһлиқ берәләймән. бу интайин муһим бир үлгә болуп һесаблиниду — ениқки, бу б д т алаһидә тәртип механизминиң <йәр тартивелиш> (йәр йөткәш) билән нишан қилинған йеза аһалилириниң мәҗбурий маъашлиқ әмгәккә сүргүн қилиниши оттурисидики сәвәб- нәтиҗә мунасивитини тунҗи қетим ениқ оттуриға қойушидур. йәр йөткәшниң кишини чөчүтидиған дәриҗидә ешиши вә униң мәҗбурий әмгәк билән болған бағлиниши бизниң йеқинда елан қилинған шинҗаңниң йеза- игилик ишләпчиқиришидики мәҗбурий әмгәк һәққидики доклатимизда һөҗҗәтлик испатланған иди.»
мутәхәссисләр мундақ дегән: «2000- йилидин 2025- йилиғичә болған арилиқта, тәхминән 3.36 милйон тибәтлик һөкүмәтниң көчмән чарвичиларни олтурақлаштуруш пиланиниң тәсиригә учриған. рәсмий статистикиларға қариғанда, тәхминән 930 миң йезилиқ тибәтләр пүтүн кәнт бойичә йаки аъилә бойичә көчүрүлгән.» улар йәнә: «бу әмгәк күчи йөткәш пиланлири һөкүмәтниң намратлиқтин қутулдуруш ниқаби астида уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләр һәмдә тибәтләрниң мәдәнийәт кимликини мәҗбурий өзгәртиш сийаситиниң бир қисмидур. әмгәк вә йәр йөткәш сийасәтлири уларни йеза игилик йаки көчмән чарвичилиққа тайинидиған әнъәниви турмуш усулидин айрип, маъашлиқ әмгәк билән шуғуллиништин башқа таллиши йоқ җайларға мәҗбурий көчүрмәктә. нәтиҗидә, уларниң тили, таллиған җәмъийәтлири, турмуш усуллири, шундақла мәдәнийәт вә диний адәтлири йоқилип, әслигә кәлтүргили болмайдиған зийан вә йоқитишларға сәвәб болмақта.»
мутәхәссисләр йәнә мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқирилған мәһсулатларниң үчинчи дөләтләр арқилиқ васитилик һалда йәршари тәминләш зәнҗиригә киришигә қарита еғир әндишисини билдүрүп, бу әһвалниң нишанлиқ сода чәклимиси вә тәминләш зәнҗирини тәртипкә селиштики инсан һәқлири тәкшүрүш механизминиң үнүмигә қарита техиму чоңқур соъалларни туғдуридиғанлиқини ейтти.
мутәхәссисләр хитайда тиҗарәт қиливатқан вә у йәрдин мал сетивалғучи йаки мәбләғ салғучилар һәмдә карханиларни «б д т ниң сода вә инсан һәқлири йетәкчи принсиплири» ға уйғун һалда, тәминләш зәнҗиригә мунасивәтлик хәтәрләрни ойлишип, инсан һәқлири бойичә тәкшүрүш елип беришқа чақирди. улар: «ширкәтләр өз тиҗарити вә қиммәт зәнҗириниң мәҗбурий әмгәк билән булғанмаслиқиға капаләтлик қилиши керәк» дәп тәкитлиди вә б д т мустәқил инсан һәқлири механизминиң хитайға тосалғусиз киришигә йол қойуш чақириқини йәнә бир қетим тәкрарлиди.
америка «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни»ни мақуллап, мәҗбурий әмгәккә четишлиқ еһтимали болған мәһсулатларниң америка базарлириға киришини тосуш тәдбирлирини йолға қойғаниди.
хитай һөкүмити б д т ниң агаһландурушиға техичә җаваб қайтурмиди. әмма илгири мәҗбурий әмгәккә аъит барлиқ әйибләшләрни рәт қилған вә аталмш шинҗаңдики хәлқниң «бәхтлик» икәнликини дәва қилған иди. бу дәваларниң йалғанлиқи аллиқачан испатланған.
