abdurehim parach

1997- yili 25- may seherde peyziwat nahiyesining qizilboyi yézisigha qarashliq sultan’ériq kentide xitay hökümitige we uning uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirige qarshi shu’arlar yézilghan waraq we pilakatlar bayqilidu. 

bu shu’arlar bir nechche xil puchurka bilen qolda yézilghan bolup, kenttiki 50 din artuq a’ilining tamlirigha, kent bashlan’ghuch mektep derwazisi bilen kent komtéti qorusi derwazisining ong-sol tereplirige we tamlirigha chaplan’ghanidi. uningdin bashqa, sultan’ériq bashlan’ghuch mektep qorusi bilen sultan’ériq kent komtéti qorusining aldidiki chong yol üstige shu’ar yézilghan ikki pilakat ésilghan bolup, ular bir métir kengliktiki uzun aq rexittin yasalghanidi. bu shu’arlar yette xil mezmunni öz ichige alghan bolup, «xitay kompartiyesi yoqalsun!», «siyasiy mehbuslar qoyup birilsun!», «diniy cheklimiler bikar qilinsun!», «xitay köchmenlirini yötkesh toxtitilsun!», «hashar we alwanglar bikar qilinsun!» dégen shu’arlar  50 parchidin artuq qeghezge yézilghan; ikki pilakatqa «pilanliq tughutqa qarshi turup, ewlatlirimizni qoghdayli!», «xitaylarni qoghlap chiqirip, zulum we tengsizlikni yoqitayli!» dep yézilghanidi.

öz hoylisining yol tereptiki témigha chaplan’ghan «xitay kompartiyesi yoqalsun!» dégen shu’arni tünji bolup körgen sultan’ériq kentining sabiq sékirtari turdi ela öng – söli öchken halda yügürginiche kent komtétigha yitip kilip, shu chaghlardiki birdinbir alaqilishish wasitisi bolghan simliq téléfun arqiliq bu ishni yéziliq saqchixanigha melum qilidu. nahayiti tézla yitip kelgen saqchilar we qoralliq eskerler kenttiki pütün ahalini (250 etrapida) sür-toqay qilip, kent hoylisigha yighidu, hetta tughutluq yatqan ayallardin tartip, jan talishiwatqan késellergiche birinimu qoymaydu hemde her bir öyni ala qoymay axturup chiqidu. 

saqchilar kenttiki chong-kichik, er-ayal hemme ademni üch kéche-kündüz ayrim-ayrim soraq qilidu; soraq jeryanida bu kishilerni tehdit we qiyin-qistaqlar bilen qorqutidu hemde her bir kishini bir qanche qétimdin xet yazdurup, her xil shekildiki puchurkisini alidu, emma héchqandaq yip uchi tapalmaydu. shundaqtimu, 12 kishini tutqun qilip, peyziwat nahiyelik qamaqxanigha élip kétidu.

 28- may seherde, 40 qa yéqin saqchi we quralliq eskerlardin teshkil tapqan yene bir guruppa yéngi’aymaq dégen qoshna kentke yitip kélip, oxshash shekildiki axturush we su’al-soraqni bashlaydu. ikki künlük qattiq térgaw jeryanida töt kishi tutqun qilinip, nahiyege élip kitilgen bolsimu, yenila héchqandaq netije chiqmaydu. bu waqitta, qeshqer wilayetlik partikomning sékritari yaw yungféng «pütün yézida, hetta zörür tépilsa pütün nahiyede oxshash usulni qollinip, jinayetchilerni qet’iy tépish» heqqide keskin buyruq chüshüridu hemde téximu köp saqchi we esker küchi ajiritidu.

30- may, yéngi’aymaq kentige qoshna bolghan appaqxoja kentide tekshürüsh bashlinidu we qoralliq eskerler kenttiki chong-kichik, qéri-yash pütün ahalini zorawanliq bilen kent hoylisigha yighidu. saqchilar yighilghan kishilerni ayrim-ayrim halda herxil usullar bilen qiyin – qistaqqa élip soraq qilidu; qayta – qayta xet yazdurup puchurkisini alidu. 

saqchilar puchurkilar téxnikiliq analiz qilghandin kiyin, deslepki qedemde abdirishit mollaq (48 yash) qatarliq üch kishini tutqun qilidu we qattiq qiyin-qistaqqa alidu. ikki qolidin kent ishxanisining torusigha ésip qoyulghan we tayaq zerbisidin bedenliri titma-titma bolup ketken abdirishit mollaq axir bu shu’arlarni özining yazghanliqini, jamal semet (47 yash) we siyit éli (56 yash) isimlik ikki shérikining barliqini iqra qilidu. téxnikiliq analizmu abdirishit mollaqning puchurkisini delilleydu. jamal semet bilen siyit éli qattiq qiyin-qistaqqa élinip soraq qilinidu. bu jeryanda, siyit élining ong putining payxan söngiki ketmen sépi bilen urup sunduriwitilidu. axirda bu ikkiylenmu iqra qilidu we nahiyelik qamaqxanigha élip kétilidu hemde taki 5- iyulghiche her xil qiyin – qistaqlargha élinidu.

awghustning axiri, «ishni siyit éli pilanlighan, shu’arlarni abdurishit mollaq yazghan, jamal semet ijra qilghan» dégen mezmunda höküm chiqip, qeshqer wilayetlik j x idarisi teripidin üch yilliqtin «emgek bilen terbiyelesh» jazasigha buyrulidu we konisheher nahiye mush yézisigha tewe bir sayliqqa jaylashqan qeshqer wilayetlik emgek bilen terbiyelesh ornigha élip bérilidu. deslepte, ular bu emgek lagiridiki nechche yüzligen uyghur siyasiy mehbuslar bilen bille her küni 10 sa’ettin 14 sa’etkiche shéghil kolashqa sélinidu; kéyin séyit éli qeshqer sheherlik wap süt férmisi yénidiki  bir xumdan’gha, abdirishit mollaq bolsa qizilsu oblasti ulughchat nahiyesi tereptiki bir hak tash parchilash zawutigha ewetilidu. bir mezgildin kéyin, jamal semetning soraq jeryanidiki tayaq zerbisidin peyda bolghan késili éghir emgek tüpeylidin küchiyip ketkechke a’ilisige képillikke birilidu. shundaq qilip, bu ücheylen qattiq qiyin – qistaq, üch yilliq éghir jismaniy emgek we éghir rohiy bésimlarni bashtin kechürüp, 2000 yili 6- ayda jaza mudditi toshup qoyup birilidu.

eskertish: mezkur bayan-aptorning weqening biwaste qatnashquchiliri we guwahchiliri bilen ilip barghan söhbitige asasen retlep yézilghan.

parach: ‍uyghur pochtisi tehriri, 2023- yili erjiyes uniwérsitétining «türk tili we edebiyati» bölümide «qeshqer wilayitining xitayche sélishturma shekildiki yer-jay namliri» namliq dissértatsiyesi bilen aspnrantliq oqushni utuqluq tamamlighan. 2018 we 2019- yilliri türkiyede onur neshiriyati teripidin «wetensiz küy», «hijran tiniqliri» namliq ikki parche shé’irlar toplimineshir qilin’ghan. uningdin bashqa «Kumru», «Güncel Sanat»… qatarliq türkche zhurnallarda shé’irliri élan qilin’ghan. 2023- yili türkiyede neshir qilinidighan «Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi» de «qeshqer shiwiside r we y üzük tawushlirining chüshüp qélishi bilen shekillinidighan uzun sozuq tawushluq sözler»namliq maqalisi ilan qilin’ghan.