shiwétsiyediki bir uyghur ayalning jiyeni türmige ewetilgen anisi bilen körüshidighan chaghda 17 yashqa toshidu.
uyghur pochtisi terjime maqalisi, 10-dékabir
ershidin osman ayali we baliliri bilen bille
tughqanliri bilen héchqandaq alaqe qilalmaywatqan amine osman singlisining hazirghiche hayat yaki emeslikini bilmeydu. u peqet singlisining 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghanliqini, 4 balisining ata-anisiz chong boluwatqanliqinila bilidu. uning 20 yilliq qamaqqa höküm qilin’ghan akisining balilirimu oxshash dadisiz chong bolmaqta.
muhajirettiki uyghurlar arisida uruq-tughqanliri uzun yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghan, öyide qalghan tughqanliri bilen alaqe qilalmaydighan ishlar köpligen uyghurlarning ortaq kechmishi bolup hésablinidu.
48 yashliq amine aqsuning kelpin nahiyesidin bolup, 2003-yildin béri a’ilisidikiler bilen shwétsiyede yashap kelmekte. u bir chong a’ilidin kélip chiqqan bolup, dadisi banka xizmetchisi, apisi 12 balini tughup chong qilghan a’ile ayali idi.
amine eslep mundaq deydu: «méning a’ilem din we penni teng qedirleydighan, hem yaxshi adem hem yaxshi puqra bolushqa tirishidighan a’ile idi.» «biz öz medeniyitimiz bilen pexirlinettuq, lékin siyasetke arilashmayttuq. biz hemishe hökümet bizni közitip turidighandek hés qilattuq, emma shuning bilen birge özimizni jem’iyetke töhpe qoshuwatqandek, hem jem’iyet teripidin étirap qilin’ghandekmu hissiyatta bolattuq. mesilen, dadam pénsiyege chiqip yene bir nechche yildin kéyin bankidiki xizmitini dawamlashturushqa teklip qilin’ghanidi.»
shwétsiyege kelgen deslepki chaghlarda amine aqsudiki a’ilisi bilen Skype din ibaret bu erzan we qolay ep arqiliq alaqiliship turghan. u her küni dégüdek téléfon qilip, hemme tughqanliri bilen nechche sa’etlep sözleshken.
kéyin ehwal özgergen. muhajirettiki bashqa nurghun uyghurlargha oxshash, amine öz tughqanlirining tuyuqsiz alaqini üzüshni telep qilishidek ghelite we azabliq ehwalgha duch kelgen.
«2016-yildin bashlap téléfon’gha peqet anamla jawab béridighan boldi. uning déyishiche, bashqilarning hemmisi mejburiy siyasiy yighinlargha we bayraq chiqirish murasimlirigha qatnishish bilen aldirash iken. del shu chaghlarda men singlimning yopkisini qisqartishqa mejburlan’ghanliqini, qur’anni, shundaqla uzun yopka we romalgha oxshash musulmanche dep qarilidighan boyumlarni, hetta uyghurche kitablarni köydürüshke buyrulghanliqini anglashqa bashlidim.»
2017-yili amine özining 37 yashliq singlisi hawaxan osmanning tutup kétilgenlikini anglighan. apisidin néme ish bolghanliqini sorighanda apisi uninggha bu téma heqqide éghiz achmasliqni telep qilghan. aminem apisining yalwurup turup mundaq dégenligini esleydu: «bashqa héchqandaq gep qilmang», «peqet özingizge obdan qarang, bizge emdi téléfon urmang, biz yaxshi turiwatimiz.» keynidin aminening akisi téléfonni élip, némishqa téléfon qilidighanliqini sorap uninggha warqirighan. ikki heptidin kéyin téléfon qilghanda, apisining téléfoni ulanmighan; bashqa tuqqanlirigha téléfon qilghanda, ular téléfon’gha jawab bermigen. «men shunchilik qattiq azablandim, men éghir bésim sewebidin uxliyalmidim. rohiy halitimni yaxshilash üchün dora yéyishke mejbur boldum. balilirim üchün yene saqiyishim kérek idi.»
uzun ötmey, amine bashqilardin özining inisi ibrahim bilen akisi ershidinningmu tutulup, qayta terbiyelesh lagérlirigha ewetilgenlikini anglighan. u ibrahimni sürüshtürgende, ular uning «sirtta xizmet qiliwatqanliqi»ni éytqan, amine buni lagérgha qamalghanliqning xitay ichidiki uyghurlar arisida omumlashqan bashqiche atilishi dep chüshen’gen. shuning bilen aminemning a’ilisi bilen bolghan alaqisi ikki yildin artuq waqit üzülüp qalghan.
2020-yili féwralda, amine yoldishining kona téléfonidiki alaqilishish tizimlikidin tépilghan burunqi nomur arqiliq bir singlisi bilen alaqilishidu, emma alghini pütünley shum xewer bolup chiqidu: ularning kelpindiki eyni chaghlarda bir jemet kishiliri bille yashighan chong öyi hazir xarabiliqqa aylan’ghanidi. «singlim manga apam bilen inimning ürümchide özi bilen bille turuwatqanliqini éytti. buningdin inim ibrahimni lagérdin chiqiptu dep chüshendim. emma hés qilishimche, u toluq qoyup bérilmigenidi, men anglighan jawabqa asasen u melum xil mejburiy emgekke séliniwatqan bolsa kérek dep guman qilimen.»
bosh qalghan öyler bir jehettin bu öydiki pütün a’ile ezalirining tutup kétilgenlikidin dérek berse, yene bir jehettin hökümet teshwiqatidiki «namratliqni tügitish»ning muhim bir qismi dep maxtalghan, emma u chet’eldiki teshkilatlar teripidin «kontrol qilish we idiye özgertishning yene bir wasitisi» dep tenqid qilin’ghan dölet yétekchilikidiki öy köchürüsh herikitiningmu netijisi idi. en’eniwi uyghur öyliri we mehellilirining üzülmey chéqilip kétilishi omumiy hadise süpitide ispatliq xatirilen’gen.
aminemning bashqa qérindashliri heqqidiki xewerler téximu yaman idi. «men héliqi singlim sinliq sözlishiwatqanda, yene bir singlim hawaxanni soridim, u manga bir süretni körsitip, sürettiki shu waqitta texminen alte yashlar etrapida bolghan hawaxanning kichik oghlini ima qilip turup: <apisi qaytip kelgende u 17 yashqa kiridu> dédi, andin u sürettiki akam ershidinning alte yashtiki kichik balisini körsitip turup: <dadisi qaytip kelgende u 21 yashqa kiridu> dédi. men shu arqiliq singlim hawaxanning texminen 15 yil, akam ershidinning texminen 19 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghanliqini chüshendim, chünki ular bir nechche yil ilgiri tutup kétilgenidi.» «akamning yette balisi bar idi, ularning hazir nede ikenlikini bilmeymen. akamning ayalimu uzun yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghan, méningche buning sewebi ularning ruxsettin artuq töt bala tughup, pilanliq tughut siyasitige xilapliq qilghanliqi bolushi mümkin.»
ilgiri adette jerimane qoyush arqiliq hel qilinip kéliwatqan normidin artuq bala tughush yéqinqi yillarda tutqun qilishning sewebliridin birige aylan’ghan. amine singlisi hawaxanning tutulishigha yoldishining chet elge sayahetke chiqqanliqidin bashqa normidin artuq tughushimu yene bir sewep bolghan bolishi mümkin dep guman qilidu. aminem mundaq deydu: «lékin bularning hemmisi bahane, asasliqi, ular uyghur bolghanliqi üchün nishan’gha élin’ghan. ular bundaq jazagha heqliq bolghudek héchqandaq jinayet ötküzmigen. hawaxanning töt balisi bar, men hökümetning ikki balini yataqliq mektepke ewetkenlikini anglidim.» qalghan ikki bala hazir amine osmanning apisi we kichik singlisi bilen bille yashawétiptu. ötken yili aprélda, amine ulardin yürekni pare qilidighan yene bir uchur tapshurup alghan.
«singlim ündidar dostlar chembirikige hawaxanning oghlining bir parche süritige qoshup: <apamning sözlirini yéziwalimen dep depter-qelem élip barghining, epsus.» dégen jümle bilen pare bolghan yürek ipadisini chiqardi. xitayda mehbuslarning yilda bir qétim a’ilisidikiler bilen körüshüshi adetke aylan’ghan, shunga men singlim hawaxanning baliliri uni yoqlap barghan bolushi mümkin dep perez qildim. <ular anisni köreleptimu?> dep singlimgha inkas yazdim, lékin singlim jawab ornida üch dane yigha ipadisinila ewetti. bu méni qattiq endishige saldi, men: <u hayatmu? manga rast gepni éytqin!> dep soridim. u yene ikki dane yigha ipadisi bilen jawab berdi. buning singlimning alliqachan ölüp ketkenlikidin dérek béridighan-bermeydighanliqini bilmeymen; belkim u hayattu, lékin ular körüshelmigenmidu, bilmeymen; uning balilirigha heqiqeten yürikim éychishidu.»
mezkur maqalining menbesi «shahit biz» sanliq melumat tor békitining organ bilogi bolup, «shahit biz» ning ruxsiti bilen in’glizchidin uyghurchigha terjime qilinp, ilan qilindi
in’glizchidin terjime qilghuchi: tahir imin uyghuri’an
