шиветсийәдики бир уйғур айалниң җийәни түрмигә әвәтилгән аниси билән көрүшидиған чағда 17 йашқа тошиду.

уйғур почтиси тәрҗимә мақалиси, 10-декабир

әршидин осман айали вә балилири билән биллә

туғқанлири билән һечқандақ алақә қилалмайватқан аминә осман сиңлисиниң һазирғичә һайат йаки әмәсликини билмәйду. у пәқәт сиңлисиниң 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқини, 4 балисиниң ата-анисиз чоң болуватқанлиқинила билиду. униң 20 йиллиқ қамаққа һөкүм қилинған акисиниң балилириму охшаш дадисиз чоң болмақта.

муһаҗирәттики уйғурлар арисида уруқ-туғқанлири узун йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған, өйидә қалған туғқанлири билән алақә қилалмайдиған ишлар көплигән уйғурларниң ортақ кәчмиши болуп һесаблиниду.

48 йашлиқ аминә ақсуниң кәлпин наһийәсидин болуп, 2003-йилдин бери аъилисидикиләр билән шветсийәдә йашап кәлмәктә. у бир чоң аъилидин келип чиққан болуп, дадиси банка хизмәтчиси, аписи 12 балини туғуп чоң қилған аъилә айали иди.

аминә әсләп мундақ дәйду: «мениң аъиләм дин вә пәнни тәң қәдирләйдиған, һәм йахши адәм һәм йахши пуқра болушқа тиришидиған аъилә иди.» «биз өз мәдәнийитимиз билән пәхирлинәттуқ, лекин сийасәткә арилашмайттуқ. биз һәмишә һөкүмәт бизни көзитип туридиғандәк һес қилаттуқ, әмма шуниң билән биргә өзимизни җәмъийәткә төһпә қошуватқандәк, һәм җәмъийәт тәрипидин етирап қилинғандәкму һиссийатта болаттуқ. мәсилән, дадам пенсийәгә чиқип йәнә бир нәччә йилдин кейин банкидики хизмитини давамлаштурушқа тәклип қилинғаниди.»

шветсийәгә кәлгән дәсләпки чағларда аминә ақсудики аъилиси билән Skype дин ибарәт бу әрзан вә қолай әп арқилиқ алақилишип турған. у һәр күни дегүдәк телефон қилип, һәммә туғқанлири билән нәччә саъәтләп сөзләшкән.

кейин әһвал өзгәргән. муһаҗирәттики башқа нурғун уйғурларға охшаш, аминә өз туғқанлириниң туйуқсиз алақини үзүшни тәләп қилишидәк ғәлитә вә азаблиқ әһвалға дуч кәлгән.

«2016-йилдин башлап телефонға пәқәт анамла җаваб беридиған болди. униң дейишичә, башқиларниң һәммиси мәҗбурий сийасий йиғинларға вә байрақ чиқириш мурасимлириға қатнишиш билән алдираш икән. дәл шу чағларда мән сиңлимниң йопкисини қисқартишқа мәҗбурланғанлиқини, қуръанни, шундақла узун йопка вә ромалға охшаш мусулманчә дәп қарилидиған бойумларни, һәтта уйғурчә китабларни көйдүрүшкә буйрулғанлиқини аңлашқа башлидим.»

2017-йили аминә өзиниң 37 йашлиқ сиңлиси һавахан османниң тутуп кетилгәнликини аңлиған. аписидин немә иш болғанлиқини сориғанда аписи униңға бу тема һәққидә еғиз ачмаслиқни тәләп қилған. аминәм аписиниң йалвуруп туруп мундақ дегәнлигини әсләйду: «башқа һечқандақ гәп қилмаң», «пәқәт өзиңизгә обдан қараң, бизгә әмди телефон урмаң, биз йахши туриватимиз.» кәйнидин аминәниң акиси телефонни елип, немишқа телефон қилидиғанлиқини сорап униңға варқириған. икки һәптидин кейин телефон қилғанда, аписиниң телефони уланмиған; башқа туққанлириға телефон қилғанда, улар телефонға җаваб бәрмигән. «мән шунчилик қаттиқ азабландим, мән еғир бесим сәвәбидин ухлийалмидим. роһий һалитимни йахшилаш үчүн дора йейишкә мәҗбур болдум. балилирим үчүн йәнә сақийишим керәк иди.»

узун өтмәй, аминә башқилардин өзиниң иниси ибраһим билән акиси әршидинниңму тутулуп, қайта тәрбийәләш лагерлириға әвәтилгәнликини аңлиған. у ибраһимни сүрүштүргәндә, улар униң «сиртта хизмәт қиливатқанлиқи»ни ейтқан, аминә буни лагерға қамалғанлиқниң хитай ичидики уйғурлар арисида омумлашқан башқичә атилиши дәп чүшәнгән. шуниң билән аминәмниң аъилиси билән болған алақиси икки йилдин артуқ вақит үзүлүп қалған.

2020-йили февралда, аминә йолдишиниң кона телефонидики алақилишиш тизимликидин тепилған бурунқи номур арқилиқ бир сиңлиси билән алақилишиду, әмма алғини пүтүнләй шум хәвәр болуп чиқиду: уларниң кәлпиндики әйни чағларда бир җәмәт кишилири биллә йашиған чоң өйи һазир харабилиққа айланғаниди. «сиңлим маңа апам билән инимниң үрүмчидә өзи билән биллә туруватқанлиқини ейтти. буниңдин иним ибраһимни лагердин чиқипту дәп чүшәндим. әмма һес қилишимчә, у толуқ қойуп берилмигәниди, мән аңлиған җавабқа асасән у мәлум хил мәҗбурий әмгәккә селиниватқан болса керәк дәп гуман қилимән.»

бош қалған өйләр бир җәһәттин бу өйдики пүтүн аъилә әзалириниң тутуп кетилгәнликидин дерәк бәрсә, йәнә бир җәһәттин һөкүмәт тәшвиқатидики «намратлиқни түгитиш»ниң муһим бир қисми дәп махталған, әмма у чәтъәлдики тәшкилатлар тәрипидин «контрол қилиш вә идийә өзгәртишниң йәнә бир васитиси» дәп тәнқид қилинған дөләт йетәкчиликидики өй көчүрүш һәрикитиниңму нәтиҗиси иди. әнъәниви уйғур өйлири вә мәһәллилириниң үзүлмәй чеқилип кетилиши омумий һадисә сүпитидә испатлиқ хатириләнгән.

аминәмниң башқа қериндашлири һәққидики хәвәрләр техиму йаман иди. «мән һелиқи сиңлим синлиқ сөзлишиватқанда, йәнә бир сиңлим һаваханни соридим, у маңа бир сүрәтни көрситип, сүрәттики шу вақитта тәхминән алтә йашлар әтрапида болған һаваханниң кичик оғлини има қилип туруп: <аписи қайтип кәлгәндә у 17 йашқа кириду> деди, андин у сүрәттики акам әршидинниң алтә йаштики кичик балисини көрситип туруп: <дадиси қайтип кәлгәндә у 21 йашқа кириду> деди. мән шу арқилиқ сиңлим һаваханниң тәхминән 15 йил, акам әршидинниң тәхминән 19 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқини чүшәндим, чүнки улар бир нәччә йил илгири тутуп кетилгәниди.» «акамниң йәттә балиси бар иди, уларниң һазир нәдә икәнликини билмәймән. акамниң айалиму узун йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған, мениңчә буниң сәвәби уларниң рухсәттин артуқ төт бала туғуп, пиланлиқ туғут сийаситигә хилаплиқ қилғанлиқи болуши мүмкин.»

илгири адәттә җәриманә қойуш арқилиқ һәл қилинип келиватқан нормидин артуқ бала туғуш йеқинқи йилларда тутқун қилишниң сәвәблиридин биригә айланған. аминә сиңлиси һаваханниң тутулишиға йолдишиниң чәт әлгә сайаһәткә чиққанлиқидин башқа нормидин артуқ туғушиму йәнә бир сәвәп болған болиши мүмкин дәп гуман қилиду. аминәм мундақ дәйду: «лекин буларниң һәммиси баһанә, асаслиқи, улар уйғур болғанлиқи үчүн нишанға елинған. улар бундақ җазаға һәқлиқ болғудәк һечқандақ җинайәт өткүзмигән. һаваханниң төт балиси бар, мән һөкүмәтниң икки балини йатақлиқ мәктәпкә әвәткәнликини аңлидим.» қалған икки бала һазир аминә османниң аписи вә кичик сиңлиси билән биллә йашаветипту. өткән йили апрелда, аминә улардин йүрәкни парә қилидиған йәнә бир учур тапшуруп алған.

«сиңлим үндидар достлар чәмбирикигә һаваханниң оғлиниң бир парчә сүритигә қошуп: <апамниң сөзлирини йезивалимән дәп дәптәр-қәләм елип барғиниң, әпсус.» дегән җүмлә билән парә болған йүрәк ипадисини чиқарди. хитайда мәһбусларниң йилда бир қетим аъилисидикиләр билән көрүшүши адәткә айланған, шуңа мән сиңлим һаваханниң балилири уни йоқлап барған болуши мүмкин дәп пәрәз қилдим. <улар анисни көрәләптиму?> дәп сиңлимға инкас йаздим, лекин сиңлим җаваб орнида үч данә йиға ипадисинила әвәтти. бу мени қаттиқ әндишигә салди, мән: <у һайатму? маңа раст гәпни ейтқин!> дәп соридим. у йәнә икки данә йиға ипадиси билән җаваб бәрди. буниң сиңлимниң аллиқачан өлүп кәткәнликидин дерәк беридиған-бәрмәйдиғанлиқини билмәймән; бәлким у һайатту, лекин улар көрүшәлмигәнмиду, билмәймән; униң балилириға һәқиқәтән йүриким ейчишиду.»

мәзкур мақалиниң мәнбәси «шаһит биз» санлиқ мәлумат тор бекитиниң орган билоги болуп, «шаһит биз» ниң рухсити билән инглизчидин уйғурчиға тәрҗимә қилинп, илан қилинди
инглизчидин тәрҗимә қилғучи: таһир имин уйғуриъан