uyghur pochtisi xewiri
2-mart
«grasi’éla férnandés méyjidé kishilik hoquqni qoghdash mukapati»ning tötinchi nöwetlik bahalash hey’iti ezerbayjan, shimaliy koréye, kuba, xitay, ékwator giwiniyesi, marakesh we wénésu’éla qatarliq döletlerdiki puqralarning hayati we naheq tutqun qilinish ehwalliri gewdilendürülgen namzatlarni körüp chiqti. bular nsan heqliri teshkilatliri we tughqanliri teripidin CADAL (latin amérikisi démokratiye we échiwétish merkizi) gha sunulghan.
«afriqa, asiya we latin amérikisidin tapshuruwélin’ghan her bir namzatliq körsitish matériyali, puqralar erkinliki qattiq cheklen’gen döletlerde yashawatqan puqralargha chétishliqtur. bundaq shara’itlarda, mustebit yaki hakimmutleq tüzümler eng asasiy puqralar erkinlikige dexli-teruz qilip, jem’iyetni qorqunch we basturush astida yashashqa mejburlimaqta. shu sewebtin, bu aktiplarning her biri bahalash hey’itimiz ezalirining étirap qilishigha we hörmitige layiqtur. estayidil muzakire qilish arqiliq, bahalash hey’iti 2026-yilliq mukapatqa érishküchi süpitide (yalqun rozi qatarliq) kishlerning xizmetlirini étirap qilishni qarar qildi.»
2026-yil 2-mart, dunya uyghur qurultiyi bayanat qilip, xitay türmiside bigunah jazaliniwatqan uyghur edib yalqun rozining 2026-yilliq «graséla férnandéz majid ( Graciela Fernández Meijid) insan heqlirini qoghdash mukapati»gha layiq körülgenlikini tebriklidi.
bahalash hey’iti yalqun rozi heqqide mundaq dégen:
«yalqun rozi hörmetke sazawer uyghur edebiy tenqidchi, yazghuchi we shinjang ma’arip neshriyatining sabiq muherriri bolup, u xitay da’iriliri teripidin tutqun qilinishtin ilgiri, resmiy ma’arip sistémisi ichide uyghur tili, medeniyiti we kimlikini qoghdash hem tereqqiy qildurushqa ehmiyet bergen.
uning tinchliq yoli bilen élip barghan ilmiy we medeniyet pa’aliyetliri uyghur xelqige qaritilghan keng kölemlik ziyankeshlik herikitining bir qismi süpitide jinayet dep békitilgen. u 2016-yili öktebirde ürümchide tutqun qilin’ghan. 2018-yili yanwarda, ashkara halda «bölgünchi» dep atilip, «dölet hakimiyitini aghdurushqa qutratquluq qilish» jinayiti bilen 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghan. uning délosi zorluq küch ishletmigen medeniyet hoquqini teshebbus qilish herikitining basturulushi, shundaqla uyghur ziyaliylirining öz xelqining medeniyet we nsan heqlirini qoghdighanliqi üchün sistémiliq ziyankeshlikke uchrash ehwaligha a’it tipik misaldur. nurghun nsan heqliri teshkilatliri doklat qilghinidek, xitay hökümitining uyghur kimlikini yoqitish pilani we sistémiliq ziyankeshliki 2017-yilidin bashlap kücheygen. shuningdin béri, üch milyon’gha yéqin uyghur xalighanche tutqun qilinip, lagérlargha ewetildi. ular u yerde siyasiy jehette ménge yuyush, qiynash, jinsiy zorlash, mejburiy tughmas qilish, mejburiy emgek we bashqa gheyriy insaniy mu’amililerge duch kelmekte. minglighan balilar hökümet bashqurushidiki mekteplerge orunlashturuldi, shuning bilen bir waqitta, mejburiy tughmas qilish we ayallargha mejburiy halda baliyatqu ichi saqliq saqlash üskünisi (IUD) sélish sewebidin, uyghurlarning tughulush nisbiti zor derijide azaytilghan.»
2023-yili argéntinaliq pa’aliyetchi graséla férnandéz majid Fernández Meijideteripidin tesis qilin’ghan bu mukapat, mustebit tüzüm sewebidin yaki puqralarning eqelliy hoquqliri, siyasiy erkinliki tartiwélin’ghan, hetta pa’aliyetchilerning hayati xewp ichide qalghan weziyet astida töhpe körsetken bir qisim shexs, kolléktip we organlarning insan heqliri yolidiki kürishini teqdirleshni meqset qilghan.
yalqun rozi ependi dunya uyghur qurultiyi teripidin uyghur ma’aripi, tili, medeniyitini tereqqiy qildurush we uyghur kimlikini qoghdash yolida körsetken izchilliqi we tinchliqperwer ilmiy emgekliri wejidin namzatliqqa körsitilip iltimas sunulghan.
«uyghur herikiti (CFU) yalqun rozining 2026-yilliq grasi’éla férnandéz méyjidé mukapatigha érishkenlikidin pexirlinidu,» dédi uyghur herikiti ijrayiye mudiri rushen abbas xanim. «yalqun rozining bu mukapatqa érishishi uyghur rohining ghelibisidur. xtay kompartiyesi eng munewwer alimlirimizni türmige tashlash arqiliq tariximizni qayta yézishqa urunuwatqan bolsimu, bu sherep medeniyitimizning xtay kompartiyesining uyghur kimlikige qaratqan urushigha qarshi turalaydighanliqini we dewayimizning dunyawi ikenlikini ispatlidi. biz yalqun rozi we bu irqiy qirghinchiliqning kölenggiside tutup turuluwatqan barliq ziyaliylirimiz erkinlikke érishküche, ularning awazini dawamliq dunyagha anglitimiz. biz démokratiyeni ilgiri sürüsh we latin amérikisigha yardem bérish merkizi (CADAL) ning uning délosigha we omumiy uyghur medeniyitige köngül bölgenlikige minnetdarliq bildürimiz.»
uyghur ziyaliysi zulhayat ötkür xanim yalqun rozi ependini tenqidiy rohqa bay obzorchi, mes’uliyet tuyghusi küchlük publist ,izdinish rohigha bay tetqiqatchi, qayil qilish küchige ige natiq bolush süpiti bilen uyghur jama’iti arisida körünerlik netijiler yaratqan edib dep bayan qilidu. halbuki, yalqun rozi ependining tinch yol bilen élip barghan milletning pikriy tepekkuri we medeniyet jehettin tereqqiy qilishi üchün körsetken tirishchanliqliri xitay hökümitining uyghurlargha qaratqan chong tutqun we basturush herikiti jeryanida jinayet dep höküm qilin’ghan. yalqun rozi 2016-yili ürümchide qolgha élin’ghan we 2018-yili yanwarda, «döletni parchilashqa qutratquluq qilish» jinayiti tamghisi urulup bigunah halda 15 yilliq qamaq jazasigha mehkum qilin’ghan we ta hazirghiche türmide jaza mudditini ötimekte.
ilgiri uyghur ziyaliysi ilham toxti ependi 2017-yili «waymar insan heqliri mukapati» namzati bolghan idi. xitay hökümitining mustebit rijimi astida yene qanche yüzligen uyghur serxilliri xelq’araning diqqitige érishelmey qarangghu zindanlarda yatmaqta yaki iz-déreksiz yoqitiwétilmekte.
yalqun rozi ependining 2026-yilliq «graséla férnandéz majid insan heqlirini qoghdash mukapati» namzati bolghanliqi, öz milliti üchün jan köydürüp xizmet qilghan bashqa pidakarlar üchünmu bir ümid béghishlighusi.
