uyghur pochtisi, 25-féwral
eskertish: mezkur xewer uyghur kishilik hoquq qurulushining (UHRP) yéngidin élan qilghan tetqiqat doklati asasida terjime qilip teyyarlandi
uyghur kishilik hoquq qurulushi (UHRP) teripidin élan qilin’ghan yéngi tetqiqat doklatida ashkarilinishiche, xitay hökümiti chet’eldiki uyghurlar bilen ularning uyghur rayonidiki (sherqiy türkistan) a’ile ezaliri arisidiki alaqini özining dölet halqighan basturush istratégiyesining bir qismi süpitide qesten üzüp tashlighan.
«üzülgen rishtiler: dölet halqighan basturush qorali süpitide qolliniliwatqan a’ililerni ayriwétish siyasiti» namliq bu doklatta körsitilishiche, xitay da’iriliri nazaret qilish, tutup turush, qorqutush we öch élish qatarliq usullar arqiliq a’ile alaqisini sistémiliq halda tosup qoyghan. netijide, muhajirettiki nurghun uyghurlar ata-anisi, qérindashliri we perzentliri bilen uzun yillardin buyan alaqe qilalmay qalghan. tetqiqatta, bu xil usullarning muhajirettiki uyghurlargha éghir pisxikiliq zexim élip kéliwatqanliqi we uning uyghurlarning hoquq dewasini sükütke mejburlash üchün layihelen’genliki qeyt qilin’ghan. bu tetqiqat 2024-yilidin bashlap chet’eldiki uyghurlar bilen élip bérilghan ziyaretler, gheyriy hökümet teshkilatlirining höjjetliri we taratqu xewerlirini birleshtürüsh arqiliq, xitay hökümitining adettiki a’ile alaqisini qandaq qilip shexsiy xeterge aylandurup qoyghanliqini ashkarilighan.
doklatning aptori, UHRP tetqiqat diréktori doktor hénrik shadjiyéwiski (Dr. Henryk Szadziewski) mundaq dédi: «bu tetqiqat a’ile rishtisini üzüp tashlashning basturushning qoshumche tesiri emes, belki basturushning özige xas bir qorali ikenlikini éniq körsitip berdi. xitay döliti bu usulni chet’eldiki oxshimighan pikirdikilerni jimiqturush, a’ile turmushigha dexli qilish we ewlatlar (boghunlar) ara medeniyet warisliqini üzüp tashlash üchün wasite qilmaqta. uyghur a’ililiri dawamliq tiragédiye, éniqsizliq we qorqunch ichide yashimaqta, chünki alaqe qilishqa urunushning özila wetendiki tughqanlirining jazalinishigha seweb bolushi mumkin.»
doklatta tepsiliy bayan qilinishiche, chet’eldiki uyghurlar bilen sherqiy türkistandiki tughqanliri otturisidiki alaqe 2016-yili xitayning uyghurlargha qaratqan basturush siyasiti kücheytilgendin kéyin körünerlik derijide töwenlep ketken. doklatta qeyt qilin’ghan aqiwetler arisida éghir pisxikiliq bésim, medeniyet eslimilirining parchilinishi we uzun muddetlik éniqsizliqtin kélip chiqqan murekkep rohiy azablar bar.
UHRP ijra’iye diréktori ömer qanat ependi mundaq tekitlidi: «a’ililerning ayriwétilishi élip kelgen héssiyat jehettiki zerbe intayin éghir bolup, u peqet shexslergila emes, belki pütkül jem’iyetke tesir körsetmekte hemde a’ile turmushidin ibaret eng tüp insaniy hoquqqa dexli-teruz qilmaqta. hökümetler a’ile alaqisining üzülüp qélishini «dölet halqighan basturush»ning bir shekli süpitide tonushi, hemde dölet puqrasi bolup turuwatqan uyghurlarnila emes, belki shu dölette olturaqlashqan (muqum yashawatqan) barliq uyghurlarni qoghdash üchün emeliy qedemlerni bésishi kérek.»
UHRP siyaset tüzgüchilerni, kishilik hoquq apparatlirini we xelq’ara jem’iyetni «dölet halqighan basturush» qilmishlirini nazaret qilish we doklat qilish istratégiyesige kirgüzüshke chaqirdi. shundaqla, alaqini eslige keltürüsh, a’ililer pütünlükini saqlash we uyghur jama’iti tartiwatqan pisxikiliq ziyanlarni hel qilish üchün élip bériliwatqan tirishchanliqlarni qollashqa ündidi.
tehriri: gülqiz
