süriye tashqi ishlar ministirliqining amérika ishliri mes’uli quteybe idlbi téléwiziye qaniligha mundaq dégen: «hazirgha qeder xitay hökümitidin bu mesilige munasiwetlik resmiy alaqe kelmidi. bizge resmiy telep yetkende, biz alaqidar resmiy meydanimizni élan qilimiz.»
2026- yili 24-yanwar
süriye hökümiti esed hakimiyiti aghdurulup, chet’ellik jengchiler süriye armiyesige qobul qilin’ghandin kéyin, uyghur qoralliq küchlirining süriye zéminidin paydilinip xitay bixeterlikige tehdit salidighan heriketler bilen shughullinishini tosidighanliqi toghrisida xitaygha kapalet berdi. buningdin ilgiri, süriye hökümiti firansiye agéntliqining (AFP) «süriye uyghur jengchilerni xitaygha qayturup bérishni pilanlawatidu» dégen xewirini ret qilghan idi.
xitay tashqi ishlar ministirliqining kündilik metbu’at yighinida, bayanatchi go jiyakün süriyediki uyghur qoralliq küchlirige a’it so’allargha jawab berdi.
iraq rudaw téléwiziyesining muxbiri süriyening uyghur «jihadchilirini» xitaygha qayturush mesilisi toghrisda soridi. u su’alida, süriye tashqi ishlar ministirliqining emeldari quteybe idlbi ilgiri xitayning uyghurlarni xitaygha qayturush heqqide téxi resmiy telep qoymighanliqini, eger shundaq telep bolsa, süriyening munasip jawab qayturidighanliqini bildürgen.
go jiyakun bu heqte «sherqiy türkistan islam herikiti»ning xitay teripidin térrorluq teshkilati dep étirap qilin’ghanliqini we birleshken döletler teshkilati xewpsizlik kéngishining tizimlikide barliqini tekitlidi. u süriyening herqandaq guruppining öz zéminidin paydilinip xitayning bixeterliki, igilik hoquqi yaki menpe’etige ziyan yetküzidighan heriketler bilen shughullinishigha yol qoymasliqqa wede bergenlikini tilgha aldi.
xitay tashqi ishlar ministirliqi öz tor bétide töwendikilerni élan qildi:
iraq rudaw téléwiziyesi muxbiri: süriye tashqi ishlar ministirliqining emeldari quteybe idlbi, xitay hökümitining uyghur «jihadchilirini» xitaygha qayturush mesiliside süriye hökümitige téxi resmiy telep qoymighanliqini éytti. eger xitay shundaq telepte bolsa, süriye munasip halda inkas qayturidiken. bayanatchining buninggha bolghan bahasi néme?
go jiyakun: «sherqiy türkistan islam herikiti» xitay qanuniy jehettin étirap qilghan we b d t xewpsizlik kéngishi teripidin tizimlikke élin’ghan térrorluq teshkilatidur. süriye herqandaq küchning süriye zéminidin paydilinip xitayning bixeterliki, igilik hoquqi we menpe’etige ziyan yetküzidighan pa’aliyetler bilen shughullinishigha yol qoymasliqqa wede berdi.
rudaw téléwiziyesining xewirige qarighanda, süriye tashqi ishlar ministirliqining amérika ishliri mes’uli quteybe idlbi téléwiziye qaniligha mundaq dégen: «hazirgha qeder xitay hökümitidin bu mesilige munasiwetlik resmiy alaqe kelmidi. bizge resmiy telep yetkende, biz alaqidar resmiy meydanimizni élan qilimiz.»
2024-yili dékabirda, hazir tarqitiwétilgen «hey’et tehririsham» (HTS) bashchiliqidiki öktichi küchler süriye mustebiti beshshar esedni texttin chüshürdi. 2025-yili yanwarda ehmed el-shera’a waqitliq prézidéntliqqa teyinlendi.
esed yiqilghandin buyan, süriyediki minglighan chet’ellik jengchilerning mewjutluqi xelq’araning, bolupmu xitayning eng chong endishisige aylandi. béyjing teripidin «sherqiy türkistan islam herikiti» dep atalghan, köpinchisi türkistan islam partiyesi (TIP) ge mensup bolghan uyghur jengchiler süriyening yéngidin quruluwatqan armiyesige, asasliqi idlib ölkisige orunlashturuldi. amérikining maqulliqidin kéyin, türkistan islam partiyesi we bashqa chet’ellik soqushchilar tarqitiwétilip, ezaliri süriye mudapi’e ministirliqigha qobul qilindi .ularning rehbiri abdul’eziz dawud xudaberdi 84-diwiziyening birigada généralliqigha teyinlendi.
en’gliyege jaylashqan süriye kishilik hoquq közitish merkizining (SOHR) 2025-yilliq doklatida mölcherlinishiche, yéngi qurulghan 84-diwiziye terkibide 3500 din 4000 ghiche uyghur jengchi bar bolup, a’ile ezalirini qoshqanda süriyediki uyghurlarning omumiy sani 15 minggha yétishi mumkin.
