uyghur pochtisi, 27-féwral
jenwe – bügün birleshken döletler teshkilatining bir türküm kishilik hoquq mutexessisliri mexsus bayanat élan qilip, téxi bir yil ilgiri tayland da’iriliri teripidin xitaygha mejburiy qayturup bérilgen 40 neper uyghurning ehwalidin «qattiq ensirewatqanliqini» ashkarilidi. xitay hökümitining bu kishilerning hayat-mamati we qeyerde ikenliki heqqide süküt qilishi xelq’ara jem’iyettiki endishilerni téximu kücheytiwetti.
mutexessislerning körsitishiche, 2025-yili 27-féwral küni tayland hökümiti xitayning küchlük siyasiy bésimi astida, xelq’ara qanundiki «qayturmasliq» (non-refoulement) prinsipigha tüptin xilap halda, bu 40 uyghurni xitaygha mejburiy qayturup bergen. bu kishiler qayturulushtin ilgiri bankoktiki su’an flu (Suan Phlu) tutup turush merkizide on yildin artuq waqit tashqi dunyadin pütünley ayriwétilgen halda, kishi chidap bolghusiz nachar shara’itta qamap qoyulghan idi. bu jeryanda ularning a’ile-tawabi’atliri, qanuniy wekilliri yaki xelq’ara teshkilatlar bilen körüshüshige ruxset qilinmighan.
bayanatta mundaq dep körsitildi: «xitay terep bezi inkaslarni qayturghan bolsimu, emma bu kishilerning teqdiri we qeyerde ikenliki heqqide ishenchlik, etrapliq we musteqil delillen’gen uchurlarning yoqluqi kishini qattiq endishige salidu. a’ile-tawabi’atliri héchqandaq jezmleshtürülgen uchurgha érishelmidi, hetta tughqanlirining hayat-mamatinimu bilmeydu.»
mutexessisler bu weqeni xitay hökümitining özige nisbeten tenqidiy pozitsiyediki étnik we diniy az sanliq milletlerge qaratqan «chégra halqighan basturush» (transnational repression) sistémisining tipik bir qismi dep süpetlidi. doklatta qeyt qilinishiche, xitay da’iriliri «dölet bixeterliki» bahanisi bilen tutqunlarning adwokat bilen körüshüshini izchil ret qilip kelgen. shuning bilen bir waqitta, qayturulghanlarning a’ile-tawabi’atlirini we yurt-jama’itini qattiq nazaret astigha élip, qorqutush we bésim ishlitish arqiliq ularni süküt qilishqa mejburlighan.
«bu xil sistémiliq qorqutush we nazaret qilish muhiti astida, nurghun a’ililer tughqanlirini izdeshtin yaki xelq’aragha ehwal inkas qilishtin xewpsirep qalghan» dédi mutexessisler. ular yene mundaq dep agahlandurdi: «qanuniy kapalettin mehrum qaldurush we a’ililerni jimiqturush kishilik hoquqning éghir depsende qilinishigha yol achidu. adaletke süküt qilish arqiliq érishkili bolmaydu.» dep agahlandurdi.
b d t mutexessisliri xitay hökümitini mezkur 40 uyghurning bixeterlikige kapaletlik qilishqa we musteqil közetküchilerning ular bilen tosalghusiz körüshüshige ruxset qilishqa chaqirdi. shuning bilen bir waqitta, tayland we bashqa döletlerni uyghurlarni xitaygha mejburiy qayturup bérish qilmishlirini derhal toxtitishqa, xelq’ara jem’iyetni bolsa kishilik hoquq qanunlirigha ri’aye qilishqa kapaletlik qilishqa dewet qildi.
