uyghur pochtisi, 9-yanwar
alp
xitay hökümiti sherqiy türkistan we tibette özining siyasiy hoquqini mustehkemlesh üchün, «yumshaq bayan» (Soft Narrative) dep atalghan yéngi bir teshwiqat istratégiyesini keng kölemde yolgha qoymaqta.
7- yanwarhindi- asiya xewer agéntliqi (IANS) élan qilghan doklatta ashkarilinishiche, béyjing da’iriliri bu ikki rayondiki medeniyet mirasliri we tarixiy orunlarni bügünki siyasiy nishanlirigha maslashturup qaytidin shekillendürüsh üchün yumshaq bayandin paydilinishqa bashlighan.
doklatning uyghurlargha alaqidar qisimlirigha asaslan’ghanda, xitay kommunistik partiyesi sherqiy türkistandiki qedimki sheher xarabiliri we medeniyet orunlirining qurulushini qedimki xitay sulaliliri bilen sün’iy türde baghlash arqiliq, özining bu zéminlardiki hökümranliqini «tarixiy jehettin heqliq» qilip körsitishke urunmaqta. xitay 20 yil ilgiri özi élan qilghan «aq tashliq kitab»tiki bayanlarni menbe qilip turup, sherqiy türkistan üstidiki herbiy we memuriy hoquqini miladidin burunqi 60- yilidiki xen sulalisining rayonda bir qumandanliq merkizi qurghanliqigha tutashturushqa tirishmaqta.
hindi- asiya xewer agéntliqining doklatida turpandiki yarghol qedimki shehiri (Jiaohe Ancient City) ning teshwiqatta tipik misal qiliniwatqanliqi tilgha élin’ghan. bu qedimki sheher tarixta uzun mezgil idiqut uyghur xanliqining muhim siyasiy we medeniyet merkizi bolghan bolup, sheherning binakarliq uslubi pütünley ottura asiyagha xas bolghan topa qurulmiliq tüske ige. xitay teshwiqati bu sheherning uyghur we bashqa türkiy milletler bilen bolghan tarixiy baghlinishini étnografiyelik jehettin suslashturup, uni xitay tarixining bir parchisi qilip körsitishke urun’ghan.
doklatta qeyt qilinishiche, xitay da’iriliri yargholgha oxshash qedimki orunlarni «xitay millitining ortaq mirasi» süpitide qayta shekillendürmekte. xitay siyasetchiliri bu qedimki qurulmini tashqi dunyagha «qedimki yipek yolining bir qismi» süpitide tonushturup, uning sherqiy türkistan’gha xas kimlikni ghayib qilmaqta. doklatta yene: «yarghol qedimki shehiri xitay hökümiti teripidin testiqlan’ghan medeniyet assimilyatsiyesi we xitay chong quruqluqi bilen bolghan tarixiy rishte bayanining nishanigha aylan’ghan orunlarning biridur» dep qoshumche qilin’ghan.
hindistanning in’gliz tilidiki xewer taratqusi bolghan «lokmat waqti» (Lokmat Times) ning xewiride körsitilishiche, xongkong pen-téxnika uniwérsitétining xitay milletler siyasiti mutexessisi barri sawtman (Barry Sautman) béyjingning bu xil dawasini «ehmiyetsiz» dep bahalap mundaq deydu:
«u chaghdiki dölet uqumi bilen hazirqi dölet uqumi bir- birige oxshimaydu, ölchemler özgerdi. xitayning mülük hoquqimiz minglighan yillar ilgirila bar idi, dégen bu xil dewalirining héchqaysisi estayidil tarixchilar teripidin qobul qilinmaydu.»
közetküchilerning qarishiche, béyjingning bu yéngi taktikisi xelq’ara jem’iyetni qaymuqturush, ulargha saxta bir «inawetlik tarix» sunush we sherqiy türkistan bilen tibet üstidiki toluq kontrolluqni siyasiy jehettin jezmleshtürüshni meqset qilghan.
