uyghur pochtisi
23-mart
amérika awam palatasi xitay mesilisi alahide komitéti jüme küni (20-mart) élan qilghan eng yéngi tekshürüsh doklatida, xitayning öz istratégiyelik nishanlirini emelge ashurush üchün birleshken döletler teshkilatini (b d t) kontrol qiliwatqanliqini otturigha qoydi.
doklatta qeyt qilinishiche, xitayning bu xil qilmishi b d t ning organ süpitidiki inawitige ziyan yetküzüpla qalmay, amérikining menpe’eti we qimmet qarishighimu jiddiy tehdit peyda qilghan. shuning bilen bir waqitta, awam palatasi xamchot komitétining bir qétimliq guwahliq bérish yighinida, komitét re’isi jon mulénar (John Moolenaar) amérikining b d t da turushluq da’imiy wekili maykol waltzdin (Michael Waltz) mundaq so’al sorighan: amérika ittipaqdashliri we shérikliri bilen qandaq hemkarliship, b d t organlirining ashkariliqini (süzüklükini) kapaletke ige qilidu hemde uning xitaygha oxshash döletler teripidin suyi’istémal qilinishining aldini alidu?
jem’iy 34 betlik mezkur doklat «xitayning birleshken döletler teshkilatini qayta shekillendürüsh istratégiyesining sirliri» (Inside China’s Strategy to Reshape the United Nations) dep atalghan. doklatta parlamént ezaliri «xitayning b d t diki sistémiliq herikiti» dep xaraktérligen bir qatar taktikilar yighinchaqlan’ghan. bular: b d t gha tapshuridighan pulni köpeytish arqiliq tesir küchini ashurush, xitay puqralirini b d t ning muhim wezipilirige orunlashturush, tinchliq saqlash qisimlirini özining soda menpe’etini qoghdashqa ishlitish hemde dölet bilen alaqisi bar teshkilatlardin paydilinip b d t ni ichidin özgertish qatarliqlarni öz ichige alidu. xitay bu xil wasitiler arqiliq, b d t ning qarar chiqirish yönilishini béyjing arzu qilghan netijilerge qarap yétekligen.
b d t gha tapshuridighan mebleghni köpeytip, siyasiy menpe’etke érishish
ötken 20 yilda, xitayning b d t gha qilghan iqtisadiy yardimi yildin yilgha éship mangghan. xitayning b d t ning da’imiy xamchotidiki nisbiti 2006-yilidiki 2.053% tin éship 2026-yili 20.004% ke yetken bolup, hazir amérikining 22% lik nisbitidin qalsila ikkinchi orunda turidu.
doklatta tehlil qilinishiche, xitayning b d t gha tapshuridighan pulning éshishi béyjinggha yéngi siyasiy hoquqlarni bergen. xitay pulni tutup qélish yaki kéchiktürüp tapshurush taktikisi arqiliq, b d t ni özige siyasiy jehette yol qoyushqa mejburlighan we teshkilatning tereqqiyatini öz menpe’etige paydiliq yönilishke buralaydighan haletke yetken.
2023-yili yüz bergen meblegh yétishmeslik kirizisi sewebidin b d t xadim qobul qilishni toxtitishqa we kishilik hoquq tekshürüshlirini kéchiktürüshke mejbur bolghan. doklatta közetküchilerning sözi neqil keltürülüp, bu kirizsning sewebi béyjingning pul tapshurushni «qesten» kéchiktürüshi seweb bolghanlighi qeyt qilin’ghan. xitay sudan, ukra’ina we bashqa döletlerdiki kishilik hoquq tekshürüshlirige meblegh ajritishni tosushqa urun’ghan hemde iqtisadiy bésim ishlitish arqiliq özi qarshi turidighan bir qisim tekshürüshlerni muweppeqiyetlik halda tosup qalghan.
doklatta yene xitayning xelq’ara yéza igilik tereqqiyat fondi (IFAD) gha qilghan yardimi misal qilinip, béyjingning iqtisadiy tesiridin paydilinip b d t ning wezipisini we xam chotini qandaq yétekleydighanliqi körsitilgen, xitayning IFAD gha qilghan yardimi «saxawet emes, belki siyasiy meblegh» dep teswirlen’gen.
2026-yili 3-aydiki sitatistikigha asaslan’ghanda, xitay 1981-yilidin buyan IFAD gha jem’iy 361 milyon dollar etrapida meblegh salghan bolsimu, emma shu mezgilde mezkur organdin 1.31 milyard dollar étibar qerz alghan. doklatta tekitlinishiche, bu xitayning her bir dollar meblighi bedilige 3.51 dollar étibar qerzge érishkenlikidin dérek béridu. xitay bu mebleghlerni özining «yézilarni güllendürüsh istratégiyesi» ni meblegh bilen teminleshke ishletken.
muhim wezipilerge xitay puqralini qoyush arqiliq organlarni ichidin kontrol qilish
ötken 20 yilda, b d t sistémisida xizmet qilidighan xitay puqralirining sani 187% éship, 1664 ke yetken. xitay sistémiliq halda öz puqralirini b d t ning yuqiri derijilik rehberlik qatlimigha orunlashturup kelmekte. 2021-yilighiche bolghan sitatistikigha asaslan’ghanda, b d t qarmiqidiki 15 mexsus organning tötige xitaydin kelgen shexsler rehberlik qilghan.
doklatta béyjingning menpe’etini qoghdaydighan bir qanche tipik shexsler misal qilin’ghan:
- ku dongyü (Qu Dongyu): b d t yéza-igilik we yémeklik teshkilatining (FAO) bash mudiri. u saylam jeryanida tereqqiy qiliwatqan döletlerge bésim ishlitip, béletlirini süretke tartip körsitishni telep qilghanliqi we organ ichidiki musteqil tekshürüshlerni qesten kéchiktürgenliki bilen eyiblen’gen.
- wu xungbo (Wu Hongbo): b d t iqtisad we ijtima’iy ishlar boyiche sabiq mu’awin bash katipi. u 2017-yili uyghur pa’aliyetchi dolqun eysani tekliplik wekil bolushigha qarimay b d t munbiridin qoghlap chiqarghan we kéyin xitay téléwiziyeside «weten menpe’etini qoghdighanliqi» bilen maxtan’ghan.
- lyu fang (Liu Fang): xelq’ara puqralar awiyatsiye teshkilatining (ICAO) sabiq bash katipi. u xitay xakkérlar guruppisi «epsunluq müshük éyiq» (Emissary Panda) gha chétishliq tor hujumi tekshürüshini kéchiktürgenlik bilen eyiblen’gen.
tinchliq saqlash qisimlirini shexsiy menpe’et üchün qoral qilish
doklatqa asaslan’ghanda, xitay özining tinchliq saqlash qisimlirini sistémiliq halda özining iqtisadiy menpe’eti bar rayonlargha, mesilen jenubiy sudan’gha orunlashturghan. jenubiy sudan néfitining %70 ti xitaygha ékisport qilinidu. xitay b d t ning ismidin paydilinip, öz shirketlirining bixeterlikini qoghdighan we eskerlirige jeng tejribisi toplighan.
saxta «gheyriy hökümet teshkilatliri» arqiliq sistémigha singip kirish
tekshürüshte ashkarilinishiche, xitay hökümiti «xitay xelqining chet’eller bilen dostane ötüsh jem’iyiti»ge oxshash, emeliyette xitay kompartiyesining birlik sep sistémisigha tewe bolghan organlarni «gheyriy hökümet teshkilati» (NGO) süpitide b d t gha kirgüzgen.
2022-yilining axirighiche, b d t da «meslihetchilik salahiyiti»ge érishken xitay teshkilatlirining sani 134 ke yetken. doklatta tekitlinishiche, bu teshkilatlarning köpinchisi özlirining kompartiye bilen bolghan organik alaqisini qesten yoshurup kelgen. xitay bu saxta jem’iyetler arqiliq b d t munberliride béyjingning siyasetlirini medhiyeligen we kishilik hoquq depsendichilikige qarita bérilgen tenqidlerni ret qilip, xelq’ara jem’iyetning qararlirigha tesir körsetken.
amérikining taqabil turush tedbirliri we tewsiyeler
doklatning axirida, amérika hökümitining b d t diki xitay tesirige qarshi turushi üchün töwendikidek konkrét tewsiyeler otturigha qoyulghan:
- nizamname pirinsiplirini eslige keltürüsh: b d t ni özining eslidiki nizamname pirinsiplirigha qayturush we xelq’ara organlarning terepsizlikini qoghdash.
- suyi’istémallarni sürüshtürüsh: xitayning b d t sistémisi ichide élip barghan barliq sistémiliq suyi’istémallirini we qa’idige xilap qilmishlirini etrapliq tekshürüsh.
- salahiyetni qayta bahalash: xitayning b d t diki «tereqqiy qiliwatqan dölet» salahiyitini qaytidin bahalap chiqish (bu arqiliq xitayning orunsiz imtiyazlargha érishishini tosush közde tutulidu).
- nazaretni kücheytish: amérika dölet ishliri katipi we amérikining b d t da turushluq da’imiy wekilining xitayning b d t diki heriketliri toghrisida parlaméntqa yilliq doklat bérish tüzümini yolgha qoyush
