уйғур почтиси
23-март
америка авам палатаси хитай мәсилиси алаһидә комитети җүмә күни (20-март) елан қилған әң йеңи тәкшүрүш доклатида, хитайниң өз истратегийәлик нишанлирини әмәлгә ашуруш үчүн бирләшкән дөләтләр тәшкилатини (б д т) контрол қиливатқанлиқини оттуриға қойди.
доклатта қәйт қилинишичә, хитайниң бу хил қилмиши б д т ниң орган сүпитидики инавитигә зийан йәткүзүпла қалмай, америкиниң мәнпәъәти вә қиммәт қаришиғиму җиддий тәһдит пәйда қилған. шуниң билән бир вақитта, авам палатаси хамчот комитетиниң бир қетимлиқ гуваһлиқ бериш йиғинида, комитет рәъиси җон муленар (John Moolenaar) америкиниң б д т да турушлуқ даъимий вәкили майкол валтздин (Michael Waltz) мундақ соъал сориған: америка иттипақдашлири вә шериклири билән қандақ һәмкарлишип, б д т органлириниң ашкарилиқини (сүзүклүкини) капаләткә игә қилиду һәмдә униң хитайға охшаш дөләтләр тәрипидин суйиъистемал қилинишиниң алдини алиду?
җәмъий 34 бәтлик мәзкур доклат «хитайниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатини қайта шәкилләндүрүш истратегийәсиниң сирлири» (Inside China’s Strategy to Reshape the United Nations) дәп аталған. доклатта парламент әзалири «хитайниң б д т дики системилиқ һәрикити» дәп характерлигән бир қатар тактикилар йиғинчақланған. булар: б д т ға тапшуридиған пулни көпәйтиш арқилиқ тәсир күчини ашуруш, хитай пуқралирини б д т ниң муһим вәзипилиригә орунлаштуруш, тинчлиқ сақлаш қисимлирини өзиниң сода мәнпәъәтини қоғдашқа ишлитиш һәмдә дөләт билән алақиси бар тәшкилатлардин пайдилинип б д т ни ичидин өзгәртиш қатарлиқларни өз ичигә алиду. хитай бу хил васитиләр арқилиқ, б д т ниң қарар чиқириш йөнилишини бейҗиң арзу қилған нәтиҗиләргә қарап йетәклигән.
б д т ға тапшуридиған мәбләғни көпәйтип, сийасий мәнпәъәткә еришиш
өткән 20 йилда, хитайниң б д т ға қилған иқтисадий йардими йилдин йилға ешип маңған. хитайниң б д т ниң даъимий хамчотидики нисбити 2006-йилидики 2.053% тин ешип 2026-йили 20.004% кә йәткән болуп, һазир америкиниң 22% лик нисбитидин қалсила иккинчи орунда туриду.
доклатта тәһлил қилинишичә, хитайниң б д т ға тапшуридиған пулниң ешиши бейҗиңға йеңи сийасий һоқуқларни бәргән. хитай пулни тутуп қелиш йаки кечиктүрүп тапшуруш тактикиси арқилиқ, б д т ни өзигә сийасий җәһәттә йол қойушқа мәҗбурлиған вә тәшкилатниң тәрәққийатини өз мәнпәъәтигә пайдилиқ йөнилишкә буралайдиған һаләткә йәткән.
2023-йили йүз бәргән мәбләғ йетишмәслик киризиси сәвәбидин б д т хадим қобул қилишни тохтитишқа вә кишилик һоқуқ тәкшүрүшлирини кечиктүрүшкә мәҗбур болған. доклатта көзәткүчиләрниң сөзи нәқил кәлтүрүлүп, бу киризсниң сәвәби бейҗиңниң пул тапшурушни «қәстән» кечиктүрүши сәвәб болғанлиғи қәйт қилинған. хитай судан, украъина вә башқа дөләтләрдики кишилик һоқуқ тәкшүрүшлиригә мәбләғ аҗритишни тосушқа урунған һәмдә иқтисадий бесим ишлитиш арқилиқ өзи қарши туридиған бир қисим тәкшүрүшләрни мувәппәқийәтлик һалда тосуп қалған.
доклатта йәнә хитайниң хәлқъара йеза игилик тәрәққийат фонди (IFAD) ға қилған йардими мисал қилинип, бейҗиңниң иқтисадий тәсиридин пайдилинип б д т ниң вәзиписини вә хам чотини қандақ йетәкләйдиғанлиқи көрситилгән, хитайниң IFAD ға қилған йардими «сахавәт әмәс, бәлки сийасий мәбләғ» дәп тәсвирләнгән.
2026-йили 3-айдики ситатистикиға асасланғанда, хитай 1981-йилидин буйан IFAD ға җәмъий 361 милйон доллар әтрапида мәбләғ салған болсиму, әмма шу мәзгилдә мәзкур органдин 1.31 милйард доллар етибар қәрз алған. доклатта тәкитлинишичә, бу хитайниң һәр бир доллар мәблиғи бәдилигә 3.51 доллар етибар қәрзгә еришкәнликидин дерәк бериду. хитай бу мәбләғләрни өзиниң «йезиларни гүлләндүрүш истратегийәси» ни мәбләғ билән тәминләшкә ишләткән.
муһим вәзипиләргә хитай пуқралини қойуш арқилиқ органларни ичидин контрол қилиш
өткән 20 йилда, б д т системисида хизмәт қилидиған хитай пуқралириниң сани 187% ешип, 1664 кә йәткән. хитай системилиқ һалда өз пуқралирини б д т ниң йуқири дәриҗилик рәһбәрлик қатлимиға орунлаштуруп кәлмәктә. 2021-йилиғичә болған ситатистикиға асасланғанда, б д т қармиқидики 15 мәхсус органниң төтигә хитайдин кәлгән шәхсләр рәһбәрлик қилған.
доклатта бейҗиңниң мәнпәъәтини қоғдайдиған бир қанчә типик шәхсләр мисал қилинған:
- ку доңйү (Qu Dongyu): б д т йеза-игилик вә йемәклик тәшкилатиниң (FAO) баш мудири. у сайлам җәрйанида тәрәққий қиливатқан дөләтләргә бесим ишлитип, беләтлирини сүрәткә тартип көрситишни тәләп қилғанлиқи вә орган ичидики мустәқил тәкшүрүшләрни қәстән кечиктүргәнлики билән әйибләнгән.
- ву хуңбо (Wu Hongbo): б д т иқтисад вә иҗтимаъий ишлар бойичә сабиқ муъавин баш катипи. у 2017-йили уйғур паъалийәтчи долқун әйсани тәклиплик вәкил болушиға қаримай б д т мунбиридин қоғлап чиқарған вә кейин хитай телевизийәсидә «вәтән мәнпәъәтини қоғдиғанлиқи» билән махтанған.
- лйу фаң (Liu Fang): хәлқъара пуқралар авийатсийә тәшкилатиниң (ICAO) сабиқ баш катипи. у хитай хаккерлар гурупписи «әпсунлуқ мүшүк ейиқ» (Emissary Panda) ға четишлиқ тор һуҗуми тәкшүрүшини кечиктүргәнлик билән әйибләнгән.
тинчлиқ сақлаш қисимлирини шәхсий мәнпәъәт үчүн қорал қилиш
доклатқа асасланғанда, хитай өзиниң тинчлиқ сақлаш қисимлирини системилиқ һалда өзиниң иқтисадий мәнпәъәти бар районларға, мәсилән җәнубий суданға орунлаштурған. җәнубий судан нефитиниң %70 ти хитайға екиспорт қилиниду. хитай б д т ниң исмидин пайдилинип, өз ширкәтлириниң бихәтәрликини қоғдиған вә әскәрлиригә җәң тәҗрибиси топлиған.
сахта «ғәйрий һөкүмәт тәшкилатлири» арқилиқ системиға сиңип кириш
тәкшүрүштә ашкарилинишичә, хитай һөкүмити «хитай хәлқиниң чәтъәлләр билән достанә өтүш җәмъийити»гә охшаш, әмәлийәттә хитай компартийәсиниң бирлик сәп системисиға тәвә болған органларни «ғәйрий һөкүмәт тәшкилати» (NGO) сүпитидә б д т ға киргүзгән.
2022-йилиниң ахириғичә, б д т да «мәслиһәтчилик салаһийити»гә еришкән хитай тәшкилатлириниң сани 134 кә йәткән. доклатта тәкитлинишичә, бу тәшкилатларниң көпинчиси өзлириниң компартийә билән болған органик алақисини қәстән йошуруп кәлгән. хитай бу сахта җәмъийәтләр арқилиқ б д т мунбәрлиридә бейҗиңниң сийасәтлирини мәдһийәлигән вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарита берилгән тәнқидләрни рәт қилип, хәлқъара җәмъийәтниң қарарлириға тәсир көрсәткән.
америкиниң тақабил туруш тәдбирлири вә тәвсийәләр
доклатниң ахирида, америка һөкүмитиниң б д т дики хитай тәсиригә қарши туруши үчүн төвәндикидәк конкрет тәвсийәләр оттуриға қойулған:
- низамнамә пиринсиплирини әслигә кәлтүрүш: б д т ни өзиниң әслидики низамнамә пиринсиплириға қайтуруш вә хәлқъара органларниң тәрәпсизликини қоғдаш.
- суйиъистемалларни сүрүштүрүш: хитайниң б д т системиси ичидә елип барған барлиқ системилиқ суйиъистемаллирини вә қаъидигә хилап қилмишлирини әтраплиқ тәкшүрүш.
- салаһийәтни қайта баһалаш: хитайниң б д т дики «тәрәққий қиливатқан дөләт» салаһийитини қайтидин баһалап чиқиш (бу арқилиқ хитайниң орунсиз имтийазларға еришишини тосуш көздә тутулиду).
- назарәтни күчәйтиш: америка дөләт ишлири катипи вә америкиниң б д т да турушлуқ даъимий вәкилиниң хитайниң б д т дики һәрикәтлири тоғрисида парламентқа йиллиқ доклат бериш түзүмини йолға қойуш
