b d t teripidin élan qilin’ghan «dunya türkiy til a’ilisi küni» türk dunyasining birliki üchün bir abide dep qaralghan bolsimu, uyghur tilining sistémiliq halda chetke qéqilishi küchlük naraziliq qozghidi.
taهir imin uyghuriyan | 15-dékabir
2025-yili noyabirda, b d t yunésko (ma’arip- pen- medeniyet- teshkilati)ning semerqentte ötküzülgen 43- nöwetlik omumiy yighinida, 15-dékabir resmiy halda «dunya türkiy til a’ilisi küni» dep élan qilin’ghan bolup, bu qarar türkiy tillarda sözlishidighan döletlerning ortaq til miraslirini we medeniyet birlikini ilgiri sürüshtiki simwolluq bir abide bolup qalghan. mezkur teshebbus türkiy döletler teshkilati (OTS) gha eza döletler — türkiye, ezerbeyjan, qazaqistan, qirghizistan we özbékistan teripidin otturigha qoyulghan bolup, bashqa 26 dölet bu teklipni ortaq qollighan.
tarixiy arqa körünüsh we resmiy bayanlar
türkiye döletlik téléwiziye qanili (TRT Haber) ning xewer qilishiche, bu teshebbus türkiy tillarning saqlinishi, kéyinki ewladlargha yetküzülüshi we dunyawi tesirini ashurushni meqset qilidiken. bu tirishchanliq 8-esirdiki orxun abidiliridin tartip, türkiy döletler teshkilatining rehberlikide quruliwatqan «ortaq türk élipbesi» giche bolghan jeryanlarni öz ichige alidiken. bu teshebbusning tunji yilliqini tebriklesh munasiwiti bilen élan qlin’ghan b d t bayanatida mundaq déyilgen: «15-dékabirning tallinishi tilshunasliq sahesidiki tarixiy bir deqiqige baghliq. 1893-yili del mushu künde, daniyelik tilshunas wilxélm tomsén türkiy til a’ilisining eng qedimiy yazma yadikarliqliridin biri bolghan orxun abidilirining élipbesini yéship chiqqanliqini élan qilghan. uning bu bösüsh xaraktérlik tetqiqati bügünki künde yawru-asiya qit’esidiki onlighan jem’iyetlerni tutashturup turghan til en’enisini téximu chongqur chüshinishke yol achqan.»
türkiye da’iriliri prézidént rejep tayyip erdoghanning türkiy döletler teshkilatining bashliqlar yighinliridiki diplomatik tirishchanliqlirining bu teshebbusning qobul qilinishida türtkilik rol oynighanliqini tekitlidi.
türkiy döletler teshkilati we xelq’ara türk medeniyiti teshkilati (TÜRKSOY) mu 15-dékabirni «ming yilliq mirasning awazi» namliq söhbet yighinliri we türlük pa’aliyetler bilen qutlidi. türkiye tashqi ishlar ministirliqi élan qilghan bayanatida: «élin’ghan bu qarar türk dunyasining ortaq mirasi bolghan türk tilini qoghdash we kelgüsi ewladlargha yetküzüsh yolidiki birlikte élip bériwatqan tirishchanliqlirimizni téximu küchlendüridu» dep körsetti.
uyghur tilining sistémiliq sirtta qaldurulishi
gerche türkiy döletler teshkilati we eza döletler bu qararni qizghin tebrikligen bolsimu, emma barliq resmiy bayanatlarda uyghur xelqi, uyghur tili we uyghur wetinige a’it héchqandaq uchur tilgha élinmighan. bu süküt uyghur tilining eng qedimiy türkiy tillardin biri ikenliki we uyghur wetinining türkiy edebiyatning eng muhim eserliri bolghan mehmud kashgherining «diwanu lughatit türk» we yüsüp xas hajipning «qutadghu bilig» yézilghan merkez ikenlikidek tarixiy heqiqetke pütünley zittur.
«uyghur pochtisi»ning hemkar taratqusi bolghan «uyghur taymiz» (Uyghur Times) ning tekshürüsh netijisige qarighanda, türkiy döletler teshkilatining resmiy tor bétidiki alaqidar mezmunlarda «uyghur», «shinjang» yaki «sherqiy türkistan» dégen sözler bir qétimmu tilgha élinmighan.
akadémik we siyasiy tenqidler
uyghur tilining resmiy teshwiqat matériyalliridin chetke qéqilishi uyghur ziyaliyliri we pa’aliyetchilirining küchlük tenqidige uchridi. amérikaning wirjiniye shitatigha jaylashqan uyghur tetqiqat merkizi (Center for Uyghur Studies) mexsus bayanat élan qilip, dunya jama’itini xitayning uyghur tilini yoqitish siyasitige diqqet qilishqa ündesh bilen birge, yunéskoni bu künning ré’alliqtin ayrilghan quruq simwolluq tebrikleshke aylinip qalmasliqigha kapaletlik qilishqa chaqirdi. bu orunning ijra’iiye mudiri abdulhékim idris özining organ tor bétidiki bayanatida mundaq dédi: «yunésko dunya türkiy til küni teshebbusini bashlighan bir peytte, barliq türkiy tillarning yiltizi bolghan uyghur tili wetinimizde xitay döliti teripidin yoqitilish xewpige duch kelmekte. xitay mekteplerde ana tilimizni jinayet dep békitti, dersliklirimizni weyran qildi we tilimizning hamiylirini türmige tashlidi. biz türkiy til a’ilisi ichidiki eng köp ziyankeshlikke uchrawatqan bir eza süpitide, sistémiliq yoqitilishigha süküt qilip turup, türkiy tilning köp xilliqini hörmet qilimiz dep dewa qilalmaymiz.»
uyghur ziyaliysi, sherqi türkstan sürgün hökümitining pirézdénti memtimin ela türkiy döletler teshkilatining teshwiqatliridiki kemchiliklerni tenqid qilip: «15-dékabir dunya türkiy tili küni dep élan qilindi, emma teshwiqat matériyallirida uyghur tili we sherqiy türkistan bayriqi chetke qéqildi. uyghur tili bolmisa, türkiy til a’ilisi toluq bolmaydu we ehmiyitini yoqitidu» dep yazdi.
közetküchilerning qarishiche, «ortaq türk élipbesi» kebi medeniyet birliki teshebbusliri sistémiliq zulumgha uchrawatqan türkiy til we jem’iyetlerge sel qarighanda, özining exlaqiy asasini yoqitip qoyidu.
türkiy döletler teshkilati 2009-yili qurulghan türkiy döletler kéngishidin tereqqiy qilip, 2021-yili istanbulda ötküzülgen 8-nöwetlik kéngeshte ismi «türkiy döletler teshkilati»gha özgertilgen bolup, bash shtabi istanbulgha jaylashqan. mezkur teshkilat gerche eza döletler arisida hemkarliqni ilgiri sürüshni meqset qilsimu, emma bu teshkilatning uyghur mesilisidiki izchil süküti bir chong kemtüklük süpitide qalmaqta.
bu xewer-uyghur taymizda élan qilin’ghan in’gilizche xewerdin terjime qilin’ghan.
