б д т тәрипидин елан қилинған «дунйа түркий тил аъилиси күни» түрк дунйасиниң бирлики үчүн бир абидә дәп қаралған болсиму, уйғур тилиниң системилиқ һалда чәткә қеқилиши күчлүк наразилиқ қозғиди.
таهир имин уйғурийан | 15-декабир
2025-йили нойабирда, б д т йунеско (маъарип- пән- мәдәнийәт- тәшкилати)ниң сәмәрқәнттә өткүзүлгән 43- нөвәтлик омумий йиғинида, 15-декабир рәсмий һалда «дунйа түркий тил аъилиси күни» дәп елан қилинған болуп, бу қарар түркий тилларда сөзлишидиған дөләтләрниң ортақ тил мираслирини вә мәдәнийәт бирликини илгири сүрүштики символлуқ бир абидә болуп қалған. мәзкур тәшәббус түркий дөләтләр тәшкилати (OTS) ға әза дөләтләр — түркийә, әзәрбәйҗан, қазақистан, қирғизистан вә өзбекистан тәрипидин оттуриға қойулған болуп, башқа 26 дөләт бу тәклипни ортақ қоллиған.
тарихий арқа көрүнүш вә рәсмий байанлар
түркийә дөләтлик телевизийә қанили (TRT Haber) ниң хәвәр қилишичә, бу тәшәббус түркий тилларниң сақлиниши, кейинки әвладларға йәткүзүлүши вә дунйави тәсирини ашурушни мәқсәт қилидикән. бу тиришчанлиқ 8-әсирдики орхун абидилиридин тартип, түркий дөләтләр тәшкилатиниң рәһбәрликидә қуруливатқан «ортақ түрк елипбәси» гичә болған җәрйанларни өз ичигә алидикән. бу тәшәббусниң тунҗи йиллиқини тәбрикләш мунасивити билән елан қлинған б д т байанатида мундақ дейилгән: «15-декабирниң таллиниши тилшунаслиқ саһәсидики тарихий бир дәқиқигә бағлиқ. 1893-йили дәл мушу күндә, данийәлик тилшунас вилхелм томсен түркий тил аъилисиниң әң қәдимий йазма йадикарлиқлиридин бири болған орхун абидилириниң елипбәсини йешип чиққанлиқини елан қилған. униң бу бөсүш характерлик тәтқиқати бүгүнки күндә йавру-асийа қитъәсидики онлиған җәмъийәтләрни туташтуруп турған тил әнъәнисини техиму чоңқур чүшинишкә йол ачқан.»
түркийә даъирилири президент рәҗәп таййип әрдоғанниң түркий дөләтләр тәшкилатиниң башлиқлар йиғинлиридики дипломатик тиришчанлиқлириниң бу тәшәббусниң қобул қилинишида түрткилик рол ойниғанлиқини тәкитлиди.
түркий дөләтләр тәшкилати вә хәлқъара түрк мәдәнийити тәшкилати (TÜRKSOY) му 15-декабирни «миң йиллиқ мирасниң авази» намлиқ сөһбәт йиғинлири вә түрлүк паъалийәтләр билән қутлиди. түркийә ташқи ишлар министирлиқи елан қилған байанатида: «елинған бу қарар түрк дунйасиниң ортақ мираси болған түрк тилини қоғдаш вә кәлгүси әвладларға йәткүзүш йолидики бирликтә елип бериватқан тиришчанлиқлиримизни техиму күчләндүриду» дәп көрсәтти.
уйғур тилиниң системилиқ сиртта қалдурулиши
гәрчә түркий дөләтләр тәшкилати вә әза дөләтләр бу қарарни қизғин тәбриклигән болсиму, әмма барлиқ рәсмий байанатларда уйғур хәлқи, уйғур тили вә уйғур вәтинигә аъит һечқандақ учур тилға елинмиған. бу сүкүт уйғур тилиниң әң қәдимий түркий тиллардин бири икәнлики вә уйғур вәтининиң түркий әдәбийатниң әң муһим әсәрлири болған мәһмуд кашғәриниң «дивану луғатит түрк» вә йүсүп хас һаҗипниң «қутадғу билиг» йезилған мәркәз икәнликидәк тарихий һәқиқәткә пүтүнләй зиттур.
«уйғур почтиси»ниң һәмкар таратқуси болған «уйғур таймиз» (Uyghur Times) ниң тәкшүрүш нәтиҗисигә қариғанда, түркий дөләтләр тәшкилатиниң рәсмий тор бетидики алақидар мәзмунларда «уйғур», «шинҗаң» йаки «шәрқий түркистан» дегән сөзләр бир қетимму тилға елинмиған.
академик вә сийасий тәнқидләр
уйғур тилиниң рәсмий тәшвиқат материйаллиридин чәткә қеқилиши уйғур зийалийлири вә паъалийәтчилириниң күчлүк тәнқидигә учриди. американиң вирҗинийә шитатиға җайлашқан уйғур тәтқиқат мәркизи (Center for Uyghur Studies) мәхсус байанат елан қилип, дунйа җамаъитини хитайниң уйғур тилини йоқитиш сийаситигә диққәт қилишқа үндәш билән биргә, йунескони бу күнниң реъаллиқтин айрилған қуруқ символлуқ тәбрикләшкә айлинип қалмаслиқиға капаләтлик қилишқа чақирди. бу орунниң иҗраъиийә мудири абдулһеким идрис өзиниң орган тор бетидики байанатида мундақ деди: «йунеско дунйа түркий тил күни тәшәббусини башлиған бир пәйттә, барлиқ түркий тилларниң йилтизи болған уйғур тили вәтинимиздә хитай дөлити тәрипидин йоқитилиш хәвпигә дуч кәлмәктә. хитай мәктәпләрдә ана тилимизни җинайәт дәп бекитти, дәрсликлиримизни вәйран қилди вә тилимизниң һамийлирини түрмигә ташлиди. биз түркий тил аъилиси ичидики әң көп зийанкәшликкә учраватқан бир әза сүпитидә, системилиқ йоқитилишиға сүкүт қилип туруп, түркий тилниң көп хиллиқини һөрмәт қилимиз дәп дәва қилалмаймиз.»
уйғур зийалийси, шәрқи түркстан сүргүн һөкүмитиниң пирезденти мәмтимин әла түркий дөләтләр тәшкилатиниң тәшвиқатлиридики кәмчиликләрни тәнқид қилип: «15-декабир дунйа түркий тили күни дәп елан қилинди, әмма тәшвиқат материйаллирида уйғур тили вә шәрқий түркистан байриқи чәткә қеқилди. уйғур тили болмиса, түркий тил аъилиси толуқ болмайду вә әһмийитини йоқитиду» дәп йазди.
көзәткүчиләрниң қаришичә, «ортақ түрк елипбәси» кәби мәдәнийәт бирлики тәшәббуслири системилиқ зулумға учраватқан түркий тил вә җәмъийәтләргә сәл қариғанда, өзиниң әхлақий асасини йоқитип қойиду.
түркий дөләтләр тәшкилати 2009-йили қурулған түркий дөләтләр кеңишидин тәрәққий қилип, 2021-йили истанбулда өткүзүлгән 8-нөвәтлик кеңәштә исми «түркий дөләтләр тәшкилати»ға өзгәртилгән болуп, баш штаби истанбулға җайлашқан. мәзкур тәшкилат гәрчә әза дөләтләр арисида һәмкарлиқни илгири сүрүшни мәқсәт қилсиму, әмма бу тәшкилатниң уйғур мәсилисидики изчил сүкүти бир чоң кәмтүклүк сүпитидә қалмақта.
бу хәвәр-уйғур таймизда елан қилинған ингилизчә хәвәрдин тәрҗимә қилинған.
