уйғур почтиси, 23-март
бейҗиңда өткүзүлгән аталмиш «шинҗаң уйғур аптоном райони» һәққидики мәхсус тәшвиқат паъалийитидә, түркийә вә қазақистан дипломатлири хитайниң шәрқий түркистан һәққидики сахта тәшвиқатлириға маслишип, сода, өзъара бағлиниш вә һәмкарлиқни тәкитлиди.
хитай дөләт таратқулиридин «хитай күндилик гезити» (China Daily) вә CGTN ниң хәвәр қилишичә, өткән җүмә күни бейҗиңда өткүзүлгән рәсмий паъалийәттә, бир қисим чәтъәл әлчилири бейҗиңниң аталмиш «шинҗаң уйғур аптоном райони»дики сийасәтлирини ашкарә мәдһийәлигән.
хәвәрләргә қариғанда, мәзкур дипломатлар аталмиш «шинҗаң уйғур аптоном райони»ниң өзъара бағлиниш, сода вә чегра һалқиған һәмкарлиқтики «күнсери ешиватқан әһмийити»ни тәкитлигән. улар районни «хитайниң дунйа билән болған алақисидики муһим дәрваза» дәп тәсвирлигән. игилинишичә, мәзкур паъалийәткә 40 дөләттин кәлгән 72 вәкил қатнашқан болуп, музакириләр районниң «өзъара бағлиниш, тәрәққийат вә мәдәнийәт алақисини» илгири сүрүштики ролиға мәркәзләшкән.
қазақистанниң хитайда турушлуқ баш әлчиси шахрат нуришев мәзкур районниң икки тәрәп һәмкарлиқида «алаһидә орни» барлиқини вә униң «чегра һалқиған һәмкарлиқниң гәвдилик үлгиси» икәнликини тәсвирлигән. у қазақистанниң шәрқий түркистан билән болған 1700 километирдин артуқ чеграсини тәкитләп, районниң қазақистан үчүн «хитайдики асаслиқ иқтисадий һәмкарлашқучи», шундақла «асийа вә йавропа базарлирини туташтуридиған муһим қатнаш түгүни»гә айланғанлиқини қәйт қилған. нуришев тәминлигән ситатистикилиқ мәлуматларға асасланғанда, 2025-йили қазақистан билән хитай оттурисидики сода соммиси 48.7 милйард долларға йәткән болуп, буниң ичидә мәзкур район билән болған сода 23.5 милйард долларни (йәни омумий содиниң %48 тини) игилигән.
түркийәниң хитайда турушлуқ баш әлчиси сәлчуқ үналму районниң истратегийәлик әһмийитини тәкитләп, униң «узундин буйан хитайниң ғәрбкә ечилған дәрвазиси» болуп кәлгәнликини билдүргән. үнал 2025-йили нойабирдики зийаритини тилға елип, йәрлик һөкүмәтниң тәрәққийат үчүн қолланған «пухта тәдбирлиригә өз көзи билән шаһит болғанлиқини» ейтқан.
у йәнә алақиниң күчийиши «һәмкарлиқни техиму кеңәйтиду, сода мунасивәтлирини қуйуқлаштуриду һәмдә мәдәнийәт вә хәлқләр ара алақә арқилиқ икки тәрәпни техиму йеқинлаштуриду» дәп қошумчә қилған. хитай дөләт таратқуси CGTN ниң хәвәр қилишичә, үнал йеқинқи бир нәччә йилда түркийә министирлири, таратқулири вә тәтқиқат мәркәзлириниң районни зийарәт қилғанлиқини тилға елип, йәрлик даъириләргә «қизғин меһмандостлуқи» үчүн рәһмәт ейтқан.
бу икки әлчиниң байанатлири хитай һөкүмитиниң районни «муқим вә иқтисади тәрәққий қилған» қилип көрситиш тәшвиқатиға пүтүнләй мас келиду. түркийә вә қазақистан һәр иккиси түрк дөләтлири тәшкилатиниң әзаси болуш сүпити билән, йеқинқи йиллардин буйан бейҗиң билән болған иқтисадий вә дипломатик мунасивәтләрни, җүмлидин чоң типтики ул әслиһә вә сода пиланлиридики һәмкарлиқни алдинқи орунға қойуп кәлмәктә.
түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан йеқинқи бир қетимлиқ ахбарат елан қилиш йиғинида, шәрқий түркистандики давамлишиватқан уйғур ирқий қирғинчилиқи мәсилисини биваситә тилға елиштин йәнә бир қетим өзини қачурған. фидан бейҗиң билән болған икки тәрәплик мунасивәтни чоңқурлаштурушни тәкитләш билән биргә, бу мәсилини хитайниң «ички иши» дәп тәсвирлигән.
бу хил позитсийәләр уйғур тәшкилатлириниң күчлүк тәнқидигә учримақта. улар узундин буйан түрк дөләтлирини — җүмлидин қазақистан вә өзбекистанни — уйғурларни қоллашта техиму күчлүк мәвқәдә турушқа чақирип кәлгән иди. тәнқидчиләр бу һөкүмәтләрниң кишилик һоқуқтин көрә бейҗиң билән болған иқтисадий һәмкарлиқни алдинқи орунға қойуватқанлиқини оттуриға қоймақта.
һалбуки, бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә нурғун дөләт һөкүмәтлири хитайниң райондики қилмишлирини «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп характерлигән, бир қисим дөләтләр болса вәзийәтни рәсмий һалда «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилған.
муһәрири: гүлқиз
