uyghur pochtisi, 23-mart
béyjingda ötküzülgen atalmish «shinjang uyghur aptonom rayoni» heqqidiki mexsus teshwiqat pa’aliyitide, türkiye we qazaqistan diplomatliri xitayning sherqiy türkistan heqqidiki saxta teshwiqatlirigha masliship, soda, öz’ara baghlinish we hemkarliqni tekitlidi.
xitay dölet taratquliridin «xitay kündilik géziti» (China Daily) we CGTN ning xewer qilishiche, ötken jüme küni béyjingda ötküzülgen resmiy pa’aliyette, bir qisim chet’el elchiliri béyjingning atalmish «shinjang uyghur aptonom rayoni»diki siyasetlirini ashkare medhiyeligen.
xewerlerge qarighanda, mezkur diplomatlar atalmish «shinjang uyghur aptonom rayoni»ning öz’ara baghlinish, soda we chégra halqighan hemkarliqtiki «künséri éshiwatqan ehmiyiti»ni tekitligen. ular rayonni «xitayning dunya bilen bolghan alaqisidiki muhim derwaza» dep teswirligen. igilinishiche, mezkur pa’aliyetke 40 dölettin kelgen 72 wekil qatnashqan bolup, muzakiriler rayonning «öz’ara baghlinish, tereqqiyat we medeniyet alaqisini» ilgiri sürüshtiki roligha merkezleshken.
qazaqistanning xitayda turushluq bash elchisi shaxrat nurishéw mezkur rayonning ikki terep hemkarliqida «alahide orni» barliqini we uning «chégra halqighan hemkarliqning gewdilik ülgisi» ikenlikini teswirligen. u qazaqistanning sherqiy türkistan bilen bolghan 1700 kilométirdin artuq chégrasini tekitlep, rayonning qazaqistan üchün «xitaydiki asasliq iqtisadiy hemkarlashquchi», shundaqla «asiya we yawropa bazarlirini tutashturidighan muhim qatnash tügüni»ge aylan’ghanliqini qeyt qilghan. nurishéw teminligen sitatistikiliq melumatlargha asaslan’ghanda, 2025-yili qazaqistan bilen xitay otturisidiki soda sommisi 48.7 milyard dollargha yetken bolup, buning ichide mezkur rayon bilen bolghan soda 23.5 milyard dollarni (yeni omumiy sodining %48 tini) igiligen.
türkiyening xitayda turushluq bash elchisi selchuq ünalmu rayonning istratégiyelik ehmiyitini tekitlep, uning «uzundin buyan xitayning gherbke échilghan derwazisi» bolup kelgenlikini bildürgen. ünal 2025-yili noyabirdiki ziyaritini tilgha élip, yerlik hökümetning tereqqiyat üchün qollan’ghan «puxta tedbirlirige öz közi bilen shahit bolghanliqini» éytqan.
u yene alaqining küchiyishi «hemkarliqni téximu kéngeytidu, soda munasiwetlirini quyuqlashturidu hemde medeniyet we xelqler ara alaqe arqiliq ikki terepni téximu yéqinlashturidu» dep qoshumche qilghan. xitay dölet taratqusi CGTN ning xewer qilishiche, ünal yéqinqi bir nechche yilda türkiye ministirliri, taratquliri we tetqiqat merkezlirining rayonni ziyaret qilghanliqini tilgha élip, yerlik da’irilerge «qizghin méhmandostluqi» üchün rehmet éytqan.
bu ikki elchining bayanatliri xitay hökümitining rayonni «muqim we iqtisadi tereqqiy qilghan» qilip körsitish teshwiqatigha pütünley mas kélidu. türkiye we qazaqistan her ikkisi türk döletliri teshkilatining ezasi bolush süpiti bilen, yéqinqi yillardin buyan béyjing bilen bolghan iqtisadiy we diplomatik munasiwetlerni, jümlidin chong tiptiki ul eslihe we soda pilanliridiki hemkarliqni aldinqi orun’gha qoyup kelmekte.
türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan yéqinqi bir qétimliq axbarat élan qilish yighinida, sherqiy türkistandiki dawamlishiwatqan uyghur irqiy qirghinchiliqi mesilisini biwasite tilgha élishtin yene bir qétim özini qachurghan. fidan béyjing bilen bolghan ikki tereplik munasiwetni chongqurlashturushni tekitlesh bilen birge, bu mesilini xitayning «ichki ishi» dep teswirligen.
bu xil pozitsiyeler uyghur teshkilatlirining küchlük tenqidige uchrimaqta. ular uzundin buyan türk döletlirini — jümlidin qazaqistan we özbékistanni — uyghurlarni qollashta téximu küchlük mewqede turushqa chaqirip kelgen idi. tenqidchiler bu hökümetlerning kishilik hoquqtin köre béyjing bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqni aldinqi orun’gha qoyuwatqanliqini otturigha qoymaqta.
halbuki, birleshken döletler teshkilati we nurghun dölet hökümetliri xitayning rayondiki qilmishlirini «insaniyetke qarshi jinayet» dep xaraktérligen, bir qisim döletler bolsa weziyetni resmiy halda «irqiy qirghinchiliq» dep étirap qilghan.
muheriri: gülqiz
