abduweli ayup

süriyediki uyghurlar bilen öktebirde ikkinchi qétim uchrashtim. ular qurghan mektepler, meschitler, shirketler, zawutlarni ziyaret qildim. «ure, at, tashla, pas ber» sadaliri bilen qizighan putbol, waskétbol musabiqilirini kördüm. awam uyghurlar toplashqan mehellilerni aylinip, mutexessis uyghurlar ishlewatqan doxturxanilarda hem‍söhbet bolup, uyghurche ashxanilarda tamaq yep, etidin kechkiche ana tilimda sözlep yürdüm. kechlik bazarni aylinip samsa, leghmen, hetta öpke-hésiplarni yep huzurlandim. süriyediki 15 künlük seper muhajiret hayatimda eng qisqa, eng téz waraqlinip ötüp ketken, emma tinmay xatirilen’gen, liqqide muhebbet bilen yézilghan sehipiler boldi. töwende shu sehipilerdin bir qanche betni sunay.

1. nöwette hujum nishanimiz ma’arip «süriyediki zalimgha qarshi hujumda yengduq, emdi hujum nishanimiz ma’arip, kelgüsimiz ma’aripimizgha baghliq» dédi bir uyghur qomandan dane-dane sözlep. 84-diwiziyediki bashqa rehberler bilen bolghan söhbetlerdimu ma’arip eng köp tekitlendi. ular yeslidin tartip toluqsiz ottura mektepke qeder uyghurche ma’aripni qurup chiqiptu. ana til oqutushida qollan’ghan derslikler xitayda cheklen’gen uyghurche derslik kitablarning tüzitilgen nusxisi iken. tebi’iy penler oqutushi burunqi uyghurche derslikler bilen azade siniplarda dawam qiliwétiptu. toluq ottura ma’aripi erebche bolidiken, uyghurche tekrar qilinidiken.

• siz ma’aripni eng muhim dédingiz, emma mekteplerde kütüpxana, tejribexana, gimnastika meydani, esliheler yoqtek qilidu, yeslilerde oyunchuqlar az iken’ghu? dédim axirqi küni tamaq waqtida. bu so’alning wezni éghir, jawabini ikkilimiz bilimiz. yigirme minggha yéqin ademni bashqurush, ularning bixeterlikige kapaletlik qilish, ularni süriye jem’iyitide yatqa muhtaj qilmay qamdash asan emes. ularda yoqni toluqlap bérish, qérindashliq méhrimizni sebilerge top, oyunchuq we kitablar arqiliq yetküzüsh özini uyghur sanaydighan hemmimizning burchi. süriyediki uyghur ma’aripi süriye ma’aripi emes, belki wetende yoli üzülgen ana tildiki ma’aripning dawami. uni saqlap qélish, küchlendürüsh, muhajirette xirisqa uchrawatqan uyghurluq su ichidighan bulaqqa aylandurush hemmimizning hujum nishani menche.

2. biz top meydanidimu ghalip

«biz süriyede jenggahtila ghalib emes, top meydanidimu ghalib» dédi 40 yashlardiki bir ürümchilik qomandan. süriyediki künlerde ikki qétimliq top musabiqisini körüsh pursitimiz boldi. 12-öktebir waskétbol musabiqisi boldi, uyghurche atlar qoyulghan sekkiz komanda qatnashti. etigen sa’et 9 bilen, idlib sheher ichidiki mölcherimde besh yüz kishi sighidighan zalgha 300 din köprek uyghur yighildi. bu méning 10 yilliq hayatimda tunji qétim bunche köp uyghurni körüshüm idi. uyghurlar 2022-yildin buyan bundaq musabiqilerni dawamlashturup keptu. idlib shehiri boyiche ötküzülgen waskétbol musabiqiliride netijilerge érishiptu, kök bayraq bilen sehnige chiqip uyghurlarni ghurur‍landurghan shereplik minutlarghimu shahit boptu.

«ürümchidiki hurra ésingizdimu? heqiqiy hurra sad‍asini xelqimiz yéqinda bizdin anglaydu» dédi, dügülek kelgen, turqidin, méngishidin chéniqqanliqi chiqip turidighan bir jengchi putbol meydanidin chüshüp yénimgha kélip. ésimde bolmamdiken, u küni ürümchi bayraqtek tégi kök, hurra dégen aq xetlik pomalarni kiyishken uyghur yashlar bilen téximu chirayliq bolup ketken tursa. bir chüshtin burun bashlan’ghan, besh sa’etche dawam qilghan u qétimliq putbol musabiqisi waskétbol musabiqisidin ikki kün kéyin idlibtiki yene bir chong üsti yépiq meydanda bolghan idi. topchilar ichidiki wetende kespiy térinér, tenheriketchi bolghanlar bilen hemsöhbet bolduq, chong-chong musabiqilerge qatnashqanlar bilenmu paranglashtuq. hemmisining ghémi putbol arqiliq uyghurni qandaq tonutush, küreshni qandaq dawam qilishta idi. bolupmu turpanliq bir topchi inimiz méni qayil qildi. u 2016-yili idlibtiki bir jengde yarilinip palech bolup qalidu, dep di’agnoz qoyulghan iken. emma izchil tenterbiye bilen shughullan’ghachqa qilin’ghan opératsiye uni yiqitalmayla qalmay möjize körülüptu. shundin buyan u izchil tiriship yürüp shu künkidek harmas topchi bolup eslige keptu.

3. yéngi uyghur peyda qilmaymiz

«biz süriyede yéngi uyghur peyda qilmaymiz, sherqiy türkistandin élip kelgen kimlikimizni saqlaymiz, küchlendürimiz» deydu süriyediki uyghur yétekchiler. süriyediki uyghur qomandanlarning éytishiche ular on yildin artuq jeng meydanida yürüp ögen’genliri heqiqetenmu köp iken. ular xelqsiz ghelibe bolmaydighanliqini bilidu, millettin ayrilip qélishning zawalliqqa élip baridighanliqigha chinpütidu. ular süriyeliklerning din, pikir, mez’heb perqini bir yaqqa qayrip qoyup, ereb jumhuriyiti dégen nam astigha qandaq uyushqanliqidin ders alghan. ular yehudiylarning dölet qurushtiki waz kechmes tirishchanliqini, qurban bérish rohini, ümidlikini ülge qilishni xalaydu. ularning «biz süriyede yashawatimiz, emma dinda özimizning yolida mangimiz, islamgha musherrep bolghan ejdadimiz henefiy mez’hibide bolghanliqi üchün bizmu shu mez’hebni tutimiz. uyghurlarning islam bilen yughurulghan örp-adetlirini özgertip yéngi millet berpa qilmaymiz» dégen pikri oylinishqa, teqdirleshke erziydu.

4. tijaretnimu jeng dep qilimiz

uyghurlarning süriyede shirket, rémunt zawuti, may ponkiti, zeytunluqi, ékinzarliqi, zenjirsiman talla baziri, doxturxanisi, dorixanisi we sütchilik férmisi bar, (bu férmani yéqinda sétiptu, qotanlarni ziyaret qilishqa purset bolmidi). biz ziyaret jeryanida bularning hemmisini ziyaret qilduq. rémunt zawutidiki ustam, xotenlik qérindishimiz bizni tartinipraq kütüwaldi. demlen’gen dora chayni texse bilen qosh qollap sunup turup «bizning silerdek sekkiz sa’etlik ish tüzümimiz yoq, ish kelmey, aram élip qalsaq yolimizgha telmürüp turghan wetendiki qérindashlargha yüz kélelmeywatqandek azablinip kétimiz» dédi.

biz idlibning qaynaq mashina baziridiki sipta bézelgen shirket ishxanisida kütüwélinduq. shire üstide süriye bayriqi yénida sherqiy türkistan bayriqi tiklen’gen idi. «quruq taghar öre turmaydu, mu’ellim, biz burun sodinimu qilghan, jengnimu qilghan, hazir hélimu tijaret meydanida jeng qiliwatimiz!» dédi 84-diwiziyening iqtisadqa mes’ul xadimi. ular soda-tijaret bilen özini qamdashqa 2016-yili kirishken bolup, hazirghiche, néfit, mashina, zeytun, sütchilik, öy-mülük qatarliq sodilarni qilip kelgen iken. yéqinda bir soda merkizi sélish üchün yerni teyyar qiliptu. qurulush bashlash üchün bir qanche milyon yawro kétidiken. uningdin bashqa sayahetchilik shirkiti qurup ish bashlap boptu. yéngidin qurulghan shirketning ismi «bürküt» iken. bu shirket mashina sodisi bilen shughullinip obdanla iqtisad toplaptu. yéqinda ular altun sodisi bilen shughullanmaqchi iken.

bizni muhebbet bir‍leshtüridu, medeniyet jemleydu

rehberler ichide demeshiq ayroportigha aldimgha chiqqan biz bilen eng köp mungdashqan, barliq ishlarni orunlashturup bergen, öyide leghmen bilen méhman qilghan kishidin köp nersilerni ögendim. birinchi küni u mashinida kétiwétip «ademlerni idiye birleshtürmeydiken, muhebbet birleshtüridiken» dédi. uni bu oygha keltürgen weqelikmu tesirlik idi. bu dostimiz gherbte chong bolup xizmetke chiqqan, öy ayrip chiqip ketkendin kéyinmu tapqan pulidin bir qismini ata-anisini yoqlap turushqa, du’asini élishqa serp qilghan iken. buni körgen uning xizmetdéshi, yéqin dosti, bir xiristiyan boway bu peziletni yaqturup qaptu, hemde yüz ming dollar qimmitidiki mirasini uning namigha qaldurmaqchi boptu. «bir milletni uyushturush üchün idiyedin bekrek medeniyet muhim iken, nechche ming yilliq medeniyet, yurtqa, ejdadqa, tarixqa bolghan muhebbet bizni bir-birimizge yépishturup turidiken» dédi u yene bir küni tunji küni dégen pikrini téximu toluqlap. u dadisi bilen barghan yerlerni, qilghan ishlarni, anglighan nesihetlerni, bowa-momilardin qalghan örp-adettiki yarqinliqlarni sözlep harmaytti, démek, u yiraqta qalghan we barghanche ghuwalishiwatqan qedimiy, otluq, jelpkar medeniyetni séghin’ghan idi. uning her bir éghiz gépidin uyghurlarning ata miras en’enisidiki ésilliqlarni teshebbus qilghusi kéliwatqanliqi chiqip turatti. bir küni shunche aldirash bir ish bilen kétiwatqan iduq, uning tuyuqsiz mashinini toxtitip, «bir minut saqlap turung, men anamgha salam béripla chiqay» déginini anglap közümge yash keldi. biz shundaq muhebbetlik kishiler iduq, ewladimizgha, etrapimizgha, dostluqqa, qérindashliqqa, ejdadimizgha wapadar iduq! «ata razi, ana razi – muhemmet mustapa razi» dégen’ge étiqad qilattuq. yazma mushu yerde toxtidi! yézilidighan tesirlik qurlar, tizilidighan misralar yazghanlirimdin köp, emma yézilidighanning hemmisini yazghili bolmaydu, pütün dunyadiki uyghur sersanlargha oxshash süriyediki uyghurlarnimu téxi xatirjemlikke toluq ériship boldi déyelmeymiz. shunga dégili bolidighanlar xéli bolghan bilen, dések bolmaydighanlar, qandaq dések muwapiq bolidighanliqi éniq bolmighanlar téximu nurghun. esli pilan boyiche uyghurche yazmisam, in’glizche kitab, programma bolupla chiqsa bolatti. mushu yazmammu telep boyiche öchürülemdu, yaki qanchilik turghuzalaymen bilmeymen, emma manga quchaq achqan, méni meschitlerde, mekteplerde, ishxana, ashxana, doxturxana, dukkan, zawut we meydanlarda baghrini keng échip, qelbide barini otturigha töküp kütüwalghan, in’glizche bilmeydighan qedirdan qara közlerge rehmitimni bildürüshte buningdin artuq wasite tapalmidim.

eskertish: aptor yéqinda süriyeni ziyaret qilip, uyghur jem’iyetliri bilen biwasite pikir almashturghan we bir yürüsh yazmilarni élan qilghanidi. «uyghur pochtisi» oxshimighan pikirlerge sehne bérish pirinsipigha boyiche, süriyediki uyghurlar heqqidimu musteqil awazgha orun berdi. obzorlarda otturigha qoyulghan pikir we köz-qarashlar aptorning musteqil pikri bolup, «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin.