бу қетимқи вәтән зийарити уйғур миллитиниң йеқинқи заман тарихидики әң ечинишлиқ әхлақий синақлириниң бири болди.

уйғур почтиси, 8- йанвар

гүлнар имам

йәнә бир йеңи йилни күтивалдуқ. 2017– йили баһар айрилирида башланған чоң тутқундин башлап һесаблиғанда, муһаҗирәттики нурғунлиған уйғурниң вәтән вә аъилиси билән болған алақиси үзүк йашаватқиниға тоққуз йил болди. кишини толиму әпсусландуридиғини, хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқиға 10 йил болай дегән бу күнләрдә, техиму көплигән уйғурлар вәтәнгә әркин берип – келишни таллимақта, техиму көп уйғурлар уларни тоғра чүшинип, һечнемә болмиғандәк арилишип йүрмәктә. өткән йаздин башланған бу вәтән сәпирини «барса өзиниң вәтинигә ата- анисини көргили барди» дегәндәк инсаний иһтийаҗларни пәш қилип туруп, «батур, қорқмас болғачқа баралиди», «ахбарат елип кәлгили барди» дегәндәк сәвәбләр билән ақлиғанларни көргәнидуқ. әмди хитай һөкүмитиниң түркийәдики әлчиханиси аптонум районлуқ партком бирликсәп бөлүми билән бирликтә бәзи уйғурлардин «вәтәнни зийарәт қилиш» өмики тәшкилләпту. әмди буни қандақ ақлайдиғанлар чиқаркин? бу вәтән йолини ечиветишниң маһийитини вә мәқситини әмәлийәттә һәммимиз билимиз. бу һәқтә һәтта бу ечиветишниң арқисиға йошурунған рәзил сийасий мәқсәтләрни ениқ дәлилләп бәргән, рәт қилғили болмайдиған пакитлар билән лиқ толған һөҗҗәтлик филимму ишләнди.

мениңчә, бу қетимқи вәтән зийарити уйғур миллитиниң йеқинқи заман тарихидики әң ечинишлиқ әхлақий синақлириниң бири болди. он йилдин бери давамлишиватқан қирғинчилиқ, милйонлиған инсанниң лагир вә түрмиләргә қамилип, әркинликидин мәһрун қилиниши, җаза вә қийнақта хараб болған җанлар, хорланған айаллар, вәйран қилинған сан – санақсиз аъилиләр, дәпсәндә болған иззәт вә нумус, диний етиқадниң вә ана тил маъарипиниң пүтүнләй чәклинип, бир пүтүн әвладниң хитайлаштурулуши… мана мушундақ йазсақ түгимәйдиған бир қатар җинайәтләрни өткүзгән хитай һөкүмити җинайитини йошуруш мәқситидә оттуриға чиқарған «уйғурлар әркин, тинч, бәхтийар йашаватиду» тийатириға уйғурларни тәклип қилғинида, баш тартмай аваз қошқан уйғурларни немә дегүлүк?

бу сайаһәт, вәтән зийарити, аъилиси билән җәм болуш әмәс, бәлки җанлири билән бәдәл төләватқанларниң аһини, нәччә йиллардин бери давам қиливатқан ирқий қирғинчилиқни инкар қилиштур. вәтәнгә берип- кәлгәнләр «бу мениң инсаний һәққим» дәп дәва қилғини билән, бу һәқ миллий дәва вә милйонлиған адәмниң қени бәдилигә кәлмәслики керәк. вәтәнгә бериш арқилиқ хитай дегән залимға «сениң җинайәтлириң биз үчүн муһим әмәс» дегән сигнални бериш, бир милләтниң әзаси болуш сүпити билән ада қилишқа тегишлик әхлақий мәҗбурийәтни унтуғанлиқ болиду. бир қисим уйғурлар бу қетим әслидә вәтәнгә баралайдиғандәк, шу хитайниң чәклимиси сәвәбликла бу йилларда вәтәнгә баралмиғандәк қилип кетишти. әмәлийәттә, сийасий панаһлиқ тилигән бириниң кәлгән дөлитидә һакимийәт алмишип, бихәтәрлик капаләткә игә болмиғучә вәтинигә барса болмайдиғанлиқи һәммигә айан бир иш. сийасий панаһлиқ арқа көрүниши болғанлиқи сәвәбидин вәтәнгә әслидинла баралмайдиған уйғурларниң бу қетимқидәк хитай йаритип бәргән мумкинчиликни пурсәт билип, вәтәнгә берип- келивелиши кишини һәйрануһәс қалдуриду. әҗиба бир қисим уйғурларниң вәтәнгә бир берип- келивелиши, аъилиси билән бир җәм болувелиши үчүн хитай қизил тонини салмай кийип, хәлқимизни бу қетимқидәк йилларчә қирғин қилип бериши, андин бу җинайитини инкар қилидиған мушундақ пурсәтләрни йаритип бериши керәкму? бундақ бир пурсәттин пайдилиниш — өз хәлқигә қилинған толиму еғир хийанәт, кәчүргүсиз җинайәт әмәсму?

йоллар ечилип, узақ өтмәй, бу хийанәтниң ақивәтлирини ениқ көрүватимиз. миллий бирлик парчиланмақта. һәр вақит зеһнимизни хоратқан чечилаңғулуқ йәтмигәндәк, хитай бу қетим чәтъәлдики уйғурлар арисида ишәнчсизлик пәйда қилди. ким «сетилди?», ким «садиқ қалди?» дәп ойлашлар бизни чарчатмақта, бир – биримиздин үмидсизләндүрмәктә. ичимиздин парчилап, сеситмақта.

бизгә қойнини ачқан дөләтләр «уйғурлар өзлири берип- келип йүргән йәрдә, уларға сийасий панаһлиқ бериш расттинла зөрүрму?» дегән наһайити реъал бир суъални қойуши, бизниң сәмимийитимиздин гуманлиниши мумкин. мана бу йеңидин сийасий панаһлиқ тилигән уйғурларниң илтимасиниң бир тәрәп қилинмай, бесип қойуливатқанлиқиниң сәвәби болуши еһтимал. «һайатим хәтәрдә» дәп панаһлиқ алған уйғурларниң залимниң тәклипи билән ишғал астидики вәтәнгә сақ- саламәт берип – келиши, пүтүн уйғур җәмъийитиниң сийасий инавитини йоқатмақта.

уйғур қериндашлиримға шуни ейтқум бар: хитай бизниң аъилә сеғинишимиздин бир аҗизлиқ сүпитидә пайдилинип, бизни вәтәнгә бир беривелишқа қизиқтуриду. хитай бизгә бир қетимлиқ сәпәр пурсити бериду, әмма биздин ғуруримизни, виҗданимизни вә иззити дәссәп чәйләнгән, җанлири хараб қилинған хәлқимизниң һәққини тартивалиду. бүгүн хитай әлчиханисиниң ишикидә виза сорап өчирәттә туруш — ашу сан – санақсиз лагир, түрмиләрдә йетиватқан уйғурларниң налә – пәрйадлириға қулақ салмиғанлиқ, хитайниң җинайитини ақлиғанлиқ.

«мән бир адәмниң қолидин немә келәтти? җаһанниң тинч вақтида вәтәнгә бир беривалай» дәп ойлаш — бир наданлиқ вә әқилсизлиқ. дунйада бизни һәйран қалдуридиған чоң ишлар йүз бериватқан, чоң күчләрниң йеңи сийасәтлири бизни һаң – таң қалдуриватқан, нурғунлиған уйғурлар «әмди дунйа бизгә йардәм қилмайду» дәп үмидсизлиниватқан бу күнләрдә, биз дәл әхлақий пиринсипларға әмәл қилидиған әқил вә виҗдан билән, вәтәнни «өзүм вә аъиләм» дәпла чүшиништин ваз кечип, авазлири боғулған хәлқимизниң мәйданида туруп пикир қилидиған болғанда, андин бирликимиз билән күчимиз вә үмидимизни йоқатмай, уйғур дегән бу топниң мәвҗутлиқини вә һайатий күчини сақлап қалалаймиз. билсәк, бу өзимиз вә әвладлиримиз үчүн толиму зөрүр вә тәхирсиздур.

аптор норвигийәдә йашайдиған уйғур ана.