bu qétimqi weten ziyariti uyghur millitining yéqinqi zaman tarixidiki eng échinishliq exlaqiy sinaqlirining biri boldi.

uyghur pochtisi, 8- yanwar

gülnar imam

yene bir yéngi yilni kütiwalduq. 2017– yili bahar ayrilirida bashlan’ghan chong tutqundin bashlap hésablighanda, muhajirettiki nurghunlighan uyghurning weten we a’ilisi bilen bolghan alaqisi üzük yashawatqinigha toqquz yil boldi. kishini tolimu epsuslanduridighini, xitayning uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqigha 10 yil bolay dégen bu künlerde, téximu köpligen uyghurlar weten’ge erkin bérip – kélishni tallimaqta, téximu köp uyghurlar ularni toghra chüshinip, héchnéme bolmighandek ariliship yürmekte. ötken yazdin bashlan’ghan bu weten sepirini «barsa özining wetinige ata- anisini körgili bardi» dégendek insaniy ihtiyajlarni pesh qilip turup, «batur, qorqmas bolghachqa baralidi», «axbarat élip kelgili bardi» dégendek sewebler bilen aqlighanlarni körgeniduq. emdi xitay hökümitining türkiyediki elchixanisi aptonum rayonluq partkom birliksep bölümi bilen birlikte bezi uyghurlardin «wetenni ziyaret qilish» ömiki teshkilleptu. emdi buni qandaq aqlaydighanlar chiqarkin? bu weten yolini échiwétishning mahiyitini we meqsitini emeliyette hemmimiz bilimiz. bu heqte hetta bu échiwétishning arqisigha yoshurun’ghan rezil siyasiy meqsetlerni éniq delillep bergen, ret qilghili bolmaydighan pakitlar bilen liq tolghan höjjetlik filimmu ishlendi.

méningche, bu qétimqi weten ziyariti uyghur millitining yéqinqi zaman tarixidiki eng échinishliq exlaqiy sinaqlirining biri boldi. on yildin béri dawamlishiwatqan qirghinchiliq, milyonlighan insanning lagir we türmilerge qamilip, erkinlikidin mehrun qilinishi, jaza we qiynaqta xarab bolghan janlar, xorlan’ghan ayallar, weyran qilin’ghan san – sanaqsiz a’ililer, depsende bolghan izzet we numus, diniy étiqadning we ana til ma’aripining pütünley cheklinip, bir pütün ewladning xitaylashturulushi… mana mushundaq yazsaq tügimeydighan bir qatar jinayetlerni ötküzgen xitay hökümiti jinayitini yoshurush meqsitide otturigha chiqarghan «uyghurlar erkin, tinch, bextiyar yashawatidu» tiyatirigha uyghurlarni teklip qilghinida, bash tartmay awaz qoshqan uyghurlarni néme dégülük?

bu sayahet, weten ziyariti, a’ilisi bilen jem bolush emes, belki janliri bilen bedel tölewatqanlarning ahini, nechche yillardin béri dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliqni inkar qilishtur. weten’ge bérip- kelgenler «bu méning insaniy heqqim» dep dewa qilghini bilen, bu heq milliy dewa we milyonlighan ademning qéni bedilige kelmesliki kérek. weten’ge bérish arqiliq xitay dégen zalimgha «séning jinayetliring biz üchün muhim emes» dégen signalni bérish, bir milletning ezasi bolush süpiti bilen ada qilishqa tégishlik exlaqiy mejburiyetni untughanliq bolidu. bir qisim uyghurlar bu qétim eslide weten’ge baralaydighandek, shu xitayning cheklimisi seweblikla bu yillarda weten’ge baralmighandek qilip kétishti. emeliyette, siyasiy panahliq tiligen birining kelgen dölitide hakimiyet almiship, bixeterlik kapaletke ige bolmighuche wetinige barsa bolmaydighanliqi hemmige ayan bir ish. siyasiy panahliq arqa körünishi bolghanliqi sewebidin weten’ge eslidinla baralmaydighan uyghurlarning bu qétimqidek xitay yaritip bergen mumkinchilikni purset bilip, weten’ge bérip- kéliwélishi kishini heyranuhes qalduridu. ejiba bir qisim uyghurlarning weten’ge bir bérip- kéliwélishi, a’ilisi bilen bir jem boluwélishi üchün xitay qizil tonini salmay kiyip, xelqimizni bu qétimqidek yillarche qirghin qilip bérishi, andin bu jinayitini inkar qilidighan mushundaq pursetlerni yaritip bérishi kérekmu? bundaq bir pursettin paydilinish — öz xelqige qilin’ghan tolimu éghir xiyanet, kechürgüsiz jinayet emesmu?

yollar échilip, uzaq ötmey, bu xiyanetning aqiwetlirini éniq körüwatimiz. milliy birlik parchilanmaqta. her waqit zéhnimizni xoratqan chéchilangghuluq yetmigendek, xitay bu qétim chet’eldiki uyghurlar arisida ishenchsizlik peyda qildi. kim «sétildi?», kim «sadiq qaldi?» dep oylashlar bizni charchatmaqta, bir – birimizdin ümidsizlendürmekte. ichimizdin parchilap, sésitmaqta.

bizge qoynini achqan döletler «uyghurlar özliri bérip- kélip yürgen yerde, ulargha siyasiy panahliq bérish rasttinla zörürmu?» dégen nahayiti ré’al bir su’alni qoyushi, bizning semimiyitimizdin gumanlinishi mumkin. mana bu yéngidin siyasiy panahliq tiligen uyghurlarning iltimasining bir terep qilinmay, bésip qoyuliwatqanliqining sewebi bolushi éhtimal. «hayatim xeterde» dep panahliq alghan uyghurlarning zalimning teklipi bilen ishghal astidiki weten’ge saq- salamet bérip – kélishi, pütün uyghur jem’iyitining siyasiy inawitini yoqatmaqta.

uyghur qérindashlirimgha shuni éytqum bar: xitay bizning a’ile séghinishimizdin bir ajizliq süpitide paydilinip, bizni weten’ge bir bériwélishqa qiziqturidu. xitay bizge bir qétimliq seper pursiti béridu, emma bizdin ghururimizni, wijdanimizni we izziti dessep cheylen’gen, janliri xarab qilin’ghan xelqimizning heqqini tartiwalidu. bügün xitay elchixanisining ishikide wiza sorap öchirette turush — ashu san – sanaqsiz lagir, türmilerde yétiwatqan uyghurlarning nale – peryadlirigha qulaq salmighanliq, xitayning jinayitini aqlighanliq.

«men bir ademning qolidin néme kéletti? jahanning tinch waqtida weten’ge bir bériwalay» dep oylash — bir nadanliq we eqilsizliq. dunyada bizni heyran qalduridighan chong ishlar yüz bériwatqan, chong küchlerning yéngi siyasetliri bizni hang – tang qalduriwatqan, nurghunlighan uyghurlar «emdi dunya bizge yardem qilmaydu» dep ümidsizliniwatqan bu künlerde, biz del exlaqiy pirinsiplargha emel qilidighan eqil we wijdan bilen, wetenni «özüm we a’ilem» depla chüshinishtin waz kéchip, awazliri boghulghan xelqimizning meydanida turup pikir qilidighan bolghanda, andin birlikimiz bilen küchimiz we ümidimizni yoqatmay, uyghur dégen bu topning mewjutliqini we hayatiy küchini saqlap qalalaymiz. bilsek, bu özimiz we ewladlirimiz üchün tolimu zörür we texirsizdur.

aptor norwigiyede yashaydighan uyghur ana.