uyghur pochtisi
2026-yili 20-féwral
2026-yili 16-féwral istanbulda «sherqiy türkistan insan heqliri depsendichiliki körsetküchi 2025» resmiy élan qilindi. mezkur doklat xitay kontrolluqidiki sherqiy türkistanda dawamlishiwatqan we reqemlishiwatqan sistémiliq insan heqliri depsendichilikini nuqtiliq yorutup berdi.
«sherqiy türkistan insan heqliri közitish jem’iyiti (ETHR)» teripidin teyyarlan’ghan körsetküch istanbulning fatih rayonidiki neslishah sultan medeniyet merkizide tonushturuldi. murasimda doklatning métodologiyesi, asasliq bayqashliri we analiz usulliri heqqide melumat bérildi.
doklat aptori, ETHR tetqiqatchisi zehranur ertek bu körsetküchni peqet en’eniwi doklat emes, belki sistémiliq sanliq melumat sandani (Database) dep teswirlidi. uning éytishiche, 2024-yilliq xewer közitish asasida teyyarlan’ghan bu nusxa, depsendichilikning qurulmiliq xaraktérini körsitish üchün chongqur analizlarni öz ichige alghan.
körsetküch bir yil dawamida erebche, xitayche, in’glizche, uyghurche we türkche qatarliq tillardiki ochuq menbelik xewer we xelq’araliq doklatlarni sistémiliq tekshürüsh arqiliq tüzülgen. u ayliq yüzlinishlerni iz qoghlap, neq meydan’gha biwasite kirish imkani bolmighan shara’itta höjjetleshtürüshning mumkinlikini körsetken.
doklatta depsendichilikler 14 témigha ayrilghan. bular özbéshimchiliq bilen tutqun qilish, mejburiy emgek, balilar hoquqi depsendichiliki, diniy ziyankeshlik, dölet halqighan bésim, reqemlik nazaret we medeniyet qirghinchiliqi qatarliqlarni öz ichige alidu. doklat peqet sanliq melumatlarnila emes, belki bu depsendichiliklerni xelq’ara insan heqliri qanuni boyiche bahalaydighan, ularning qanuniy we siyasiy ölchemlirini tekshüridighan etrapliq analiz maqalilirinimu öz ichige alidu.
asasliq bayqashlarda uyghur aptonom rayonidiki (sherqiy türkistan) basturush siyasetlirining san jehettin kücheygenliki tekitlen’gen. bolupmu mejburiy emgek küchi yötkesh pirogrammilirining kéngiyishi we nazaret sistémisining sün’iy idrakqa tayinidighan aptomatik shekilge özgergenliki alahide qeyt qilin’ghan. kaméralar, algorizimlar we ghayet zor sandanlar hazir shexslerni «yoshurun tehdit» süpitide türge ayrishqa ishlitiliwatqanlighi körsitip bérilgen. doklatta bu halet «reqemlik apartéyd (téxnika arqiliq yolgha qoyulghan irqchiliq) » dep atalghan.
mezkur körsetküch béyjingning «parawanliq we inaqliq» heqqidiki teshwiqatlirinimu analiz qilish arqiliq, bu teshwiqatlarning depsendichiliklerni yoshurush méxanizmi süpitide qandaq ishlitilidighanliqini pash qildi.
pa’aliyet ishtirakchilirining sözliri
MAZLUMDER ning re’isi kaya kartal (Kaya Kartal) mezkur körsetküchni ré’alliqni kelgüsi ewladlar üchün xatirileydighan, tarixiy ehmiyetke ige xizmet dep yuqiri bahalidi. u bu xizmetning xelq’araliq qanuniy jawabkarliqqa tartish üchün asas bolalaydighanliqini, insan qedir-qimmitini aldinqi orun’gha qoyidighan tirishchanliqlar bilen mas kélidighanliqini we akadémik jehettiki töhpisini tekitlidi.
xelq’ara musapirlar hoquqi jem’iyiti (UMHD) ning hey’et ezasi zeynep ertékin (Zeynep Ertekin) bu höjjetni uzun muddetlik resmiy xatire qaldurush jehette tolimu qimmetlik dep teswirlidi.
yer yüzi adwokatlar jem’iyitining mu’awin re’isi hüseyin dishli (Hüseyin Dişli) özlirining tewrenmes qollishini ipadilep mundaq dédi: «biz pelestin, ghezze, yemen we arakan’gha qandaq sezgürlük bilen qarisaq, sherqiy türkistan’ghimu shundaq qaraymiz. bu dewagha parchilap emes, pütünlük ichide qarash kérek. biz bu mesilini peqet <gherb lagérining siyasiy menpe’et toplash herikiti> dep körsitidighan her qandaq qarashni ret qilimiz.» u yene doklatning peqet yekke depsendichilik qilmishlirinila emes, belki bir xelqning kolléktip eslimisini sistémiliq yoqitish herikitini xatiriligenlikini eskertti.
«sherqiy türkistan insan heqliri depsendichiliki körsetküchi 2025» yüz bériwatqan krizis heqqide delil-ispatqa asaslan’ghan yéngi melumatlarni teminlesh bilen birge, sélishturma qilish we höjjetleshtürüshke tayan’ghan üzlüksiz közitishning muhimliqini tekitlimekte. bu körsetküch dölet ichi we xelq’aradiki insan heqlirini qoghdash pa’aliyetliri üchün muhim paydilinish menbesi bolup, uyghurlar we bashqa türk xelqlirige qaritilghan mejburiy emgek, diniy basturush we yuqiri téxnikiliq nazaret qatarliq irqiy qirghinchiliq siyasetlirige qarshi dunyani jiddiy heriketke kélishke chaqirmaqta.
doklatning toluq nusxisini ETHR ning tor békiti ethrw.org din körgili bolidu. biwasite PDF ulinishi: https://ethrw.org/wp-content/uploads/2026/02/index2025.pdf
