уйғур почтиси
2026-йили 20-феврал
2026-йили 16-феврал истанбулда «шәрқий түркистан инсан һәқлири дәпсәндичилики көрсәткүчи 2025» рәсмий елан қилинди. мәзкур доклат хитай контроллуқидики шәрқий түркистанда давамлишиватқан вә рәқәмлишиватқан системилиқ инсан һәқлири дәпсәндичиликини нуқтилиқ йорутуп бәрди.
«шәрқий түркистан инсан һәқлири көзитиш җәмъийити (ETHR)» тәрипидин тәййарланған көрсәткүч истанбулниң фатиһ районидики нәслишаһ султан мәдәнийәт мәркизидә тонуштурулди. мурасимда доклатниң методологийәси, асаслиқ байқашлири вә анализ усуллири һәққидә мәлумат берилди.
доклат аптори, ETHR тәтқиқатчиси зәһранур әртәк бу көрсәткүчни пәқәт әнъәниви доклат әмәс, бәлки системилиқ санлиқ мәлумат сандани (Database) дәп тәсвирлиди. униң ейтишичә, 2024-йиллиқ хәвәр көзитиш асасида тәййарланған бу нусха, дәпсәндичиликниң қурулмилиқ характерини көрситиш үчүн чоңқур анализларни өз ичигә алған.
көрсәткүч бир йил давамида әрәбчә, хитайчә, инглизчә, уйғурчә вә түркчә қатарлиқ тиллардики очуқ мәнбәлик хәвәр вә хәлқъаралиқ доклатларни системилиқ тәкшүрүш арқилиқ түзүлгән. у айлиқ йүзлинишләрни из қоғлап, нәқ мәйданға биваситә кириш имкани болмиған шараъитта һөҗҗәтләштүрүшниң мумкинликини көрсәткән.
доклатта дәпсәндичиликләр 14 темиға айрилған. булар өзбешимчилиқ билән тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк, балилар һоқуқи дәпсәндичилики, диний зийанкәшлик, дөләт һалқиған бесим, рәқәмлик назарәт вә мәдәнийәт қирғинчилиқи қатарлиқларни өз ичигә алиду. доклат пәқәт санлиқ мәлуматларнила әмәс, бәлки бу дәпсәндичиликләрни хәлқъара инсан һәқлири қануни бойичә баһалайдиған, уларниң қануний вә сийасий өлчәмлирини тәкшүридиған әтраплиқ анализ мақалилириниму өз ичигә алиду.
асаслиқ байқашларда уйғур аптоном районидики (шәрқий түркистан) бастуруш сийасәтлириниң сан җәһәттин күчәйгәнлики тәкитләнгән. болупму мәҗбурий әмгәк күчи йөткәш пирограммилириниң кеңийиши вә назарәт системисиниң сүнъий идракқа тайинидиған аптоматик шәкилгә өзгәргәнлики алаһидә қәйт қилинған. камералар, алгоризимлар вә ғайәт зор санданлар һазир шәхсләрни «йошурун тәһдит» сүпитидә түргә айришқа ишлитиливатқанлиғи көрситип берилгән. доклатта бу һаләт «рәқәмлик апартейд (техника арқилиқ йолға қойулған ирқчилиқ) » дәп аталған.
мәзкур көрсәткүч бейҗиңниң «параванлиқ вә инақлиқ» һәққидики тәшвиқатлириниму анализ қилиш арқилиқ, бу тәшвиқатларниң дәпсәндичиликләрни йошуруш механизми сүпитидә қандақ ишлитилидиғанлиқини паш қилди.
паъалийәт иштиракчилириниң сөзлири
MAZLUMDER ниң рәъиси кайа картал (Kaya Kartal) мәзкур көрсәткүчни реъаллиқни кәлгүси әвладлар үчүн хатириләйдиған, тарихий әһмийәткә игә хизмәт дәп йуқири баһалиди. у бу хизмәтниң хәлқъаралиқ қануний җавабкарлиққа тартиш үчүн асас болалайдиғанлиқини, инсан қәдир-қиммитини алдинқи орунға қойидиған тиришчанлиқлар билән мас келидиғанлиқини вә академик җәһәттики төһписини тәкитлиди.
хәлқъара мусапирлар һоқуқи җәмъийити (UMHD) ниң һәйъәт әзаси зәйнәп әртекин (Zeynep Ertekin) бу һөҗҗәтни узун муддәтлик рәсмий хатирә қалдуруш җәһәттә толиму қиммәтлик дәп тәсвирлиди.
йәр йүзи адвокатлар җәмъийитиниң муъавин рәъиси һүсәйин дишли (Hüseyin Dişli) өзлириниң тәврәнмәс қоллишини ипадиләп мундақ деди: «биз пәләстин, ғәззә, йәмән вә араканға қандақ сәзгүрлүк билән қарисақ, шәрқий түркистанғиму шундақ қараймиз. бу дәваға парчилап әмәс, пүтүнлүк ичидә қараш керәк. биз бу мәсилини пәқәт <ғәрб лагериниң сийасий мәнпәъәт топлаш һәрикити> дәп көрситидиған һәр қандақ қарашни рәт қилимиз.» у йәнә доклатниң пәқәт йәккә дәпсәндичилик қилмишлиринила әмәс, бәлки бир хәлқниң коллектип әслимисини системилиқ йоқитиш һәрикитини хатирилигәнликини әскәртти.
«шәрқий түркистан инсан һәқлири дәпсәндичилики көрсәткүчи 2025» йүз бериватқан кризис һәққидә дәлил-испатқа асасланған йеңи мәлуматларни тәминләш билән биргә, селиштурма қилиш вә һөҗҗәтләштүрүшкә тайанған үзлүксиз көзитишниң муһимлиқини тәкитлимәктә. бу көрсәткүч дөләт ичи вә хәлқъарадики инсан һәқлирини қоғдаш паъалийәтлири үчүн муһим пайдилиниш мәнбәси болуп, уйғурлар вә башқа түрк хәлқлиригә қаритилған мәҗбурий әмгәк, диний бастуруш вә йуқири техникилиқ назарәт қатарлиқ ирқий қирғинчилиқ сийасәтлиригә қарши дунйани җиддий һәрикәткә келишкә чақирмақта.
доклатниң толуқ нусхисини ETHR ниң тор бекити ethrw.org дин көргили болиду. биваситә PDF улиниши: https://ethrw.org/wp-content/uploads/2026/02/index2025.pdf
