uyghur pochtisi, 18. féwral 

aptori: alp

2-ayning 16-küni, xitayning teshwiqat supiliri bolghan «közetküchi tori» (Guancha.cn) we «wangyi tori» (163.com) da «西域都护» (gherbiy yurt qoruqchibéshi) texellustiki aptor teripidin élan qilin’ghan, «shinjangning <ikki minutluq zerbe bérish chembiriki> we <aldini élish-kontrol qilish sistémisi>» heqqidiki tehlil élan qilindi. mezkur tehlilde kishilik hoquqni omumyüzlük yoqitish bedilige kelgen tinchliq «dunyadiki ilghar endize» dep perdazlandi. aptorning qollan’ghan texellusi — «gherbiy yurt qoruqchibéshi» — eslide xen sulalisi dewride (miladidin burunqi 60-yili) bügünki sherqiy türkistanni herbiy jehettin kontrol qilish we nazaret qilish üchün tesis qilin’ghan eng yuqiri emel nami bolup, bu namning bügün texellus qilip qollinilishi aptorning zéhniyitidiki mustebitlik we rayondiki yuqiri téxnikiliq zulumni «tarixiy qanuniyet» süpitide aqlimaqchi bolghanliqini ashkarilaydu. 

tehlilde 2017-yilidiki guma weqesi tilgha élinip: «saqchilar bir minut ichide yétip bérip, neq meydanda üch gumandarni étip öltürdi» dep teswirlinidu. aptor buni bir muweppeqiyet dep jar salghan bolsimu, zamaniwi qanun sistémisida adalet tézlik bilen emes, beliki qanuniy tertip bilen ölchinidu. «gherbiy yurt qoruqchibéshi» maxtighan bu «sékuntluq öltürüsh» jeryani, saqchilargha hem sotchi, hem jaza ijra qilghuchi hoquqining bérilgenlikini, yeni «sotsiz jazalash» ning bir normal ehwalgha aylan’ghanliqini körsitidu. saqchining esli burchi weqeni tézlikte bésiqturush, jem’iyet tertipini qoghdash we gumandarlarni tutush arqiliq qanun aldida hésab bérishke tapshurushtur; hergizmu xalighanche oq chiqirip kishilerni öltürüsh emes. bir jem’iyette saqchi miltiq bilen höküm chiqarghanda, u yerde adalet emes, peqet döletning mutleq zorawanliqi hökümranliq qilidu. 

aptor yene xitay saqchilirining sherqiy türkistandiki bir minutluq inkas tézlikini london saqchilirining 2017-yilidiki sekkiz minutluq inkasi bilen sélishturup, gherb ellirining weqe bir terep qilish iqtidarini «ajiz» dep teswirlimekchi bolidu. lékin, ghulja shehiri misalida tilgha élin’ghan «sheher boyiche 43 qolayliq saqchi ponkiti we 23 turaqliq nazaret nuqtisi» ning torlishishi, bir sheherni mahiyette «ochuq türme» ge aylandurghanliqini misalgha alghanda, gherb jem’iyetlirining erkin kochilirini tilgha élishqa jür’et qilalmaydu. londondiki sekkiz minutluq inkas bir erkin jem’iyetning bedili déyish mumkin; chünki démokratik ellerde dölet küchliri puqralarning shexsiy erkinliki, sir saqlash hoquqi we dexlisizlikige hörmet qilishqa mejbur. sistéma her bir ademdin gumanlinish emes, beliki her bir ademning erkinlikini qoghdash üchün layihelen’gen. puqralar her bir kochida qoral kötürgen saqchilarning qorqunchida yashashni emes, beliki shexsiy erkinlikini ela bilidu. jem’iyetni türmige aylandurghanda, elwette bashqurghuchining inkasi téz bolidu, emma bu tinchliq emes, beliki bésim astida berpa bolghan sün’iy süküttur. 

tehlilde dunyadiki eng wehshiy térrorluq teshkilati bolghan «da’ish» (ISIS) ning misal qilinishi, uyghurlargha qaritilghan yuqiri bésimliq nazaretni aqlashtiki bir xil siyasiy exlaqsizliqtur. aptor en’giliye qatarliq gherb ellirini misalgha élip, «en’giliyede bir térrorchi da’ishqa a’it teshwiqat sinlirini nechche yüz qétim körgen bolsimu, saqchilarning buni bayqashqa ajizliq qilghanliqi» ni dewa qilidu. bu arqiliq, sherqiy türkistandiki puqralarning téléfoni we tor herikitini sékunt boyiche közitidighan sistémini «aldini alghuchi ilghar téxnika» dep maxtaydu. aptor da’ish tehditini bir «qorqunch qorali» qilip ishlitish arqiliq, xitay hökümitining uyghurlar kirgen tor betler we körgen sin körünüshlirini nazaret qilishini qanunluq qilip körsetmekchi bolidu. bu mahiyette térrorluqqa zerbe bérish emes, beliki téxnika arqiliq bir milletni pütünley rohiy we jismaniy jehettin qorshawgha élishtur. 

xitay hökümitining yene bir rezil teripi bolghan «pash qilish méxanizmi» heqqide tehlilde: «bir tordash térrorluqqa chétishliq ün-sinlarni (涉暴恐音视频) tarqatqanliqi pash qilin’ghandin kéyin, saqchilar uni jinayi ishlar boyiche toxtitip qoydi» dep yazidu. tehlilde tilgha élin’ghan bu «térrorluqqa chétishliq ün-sin» atalghusi mahiyette bir siyasiy qapqan bolup, xitay hökümiti diniy étiqadqa a’it adettiki uchurlarni, milliy kimlik tüsige ige naxsha-muzikilarni, hetta kishilik hoquq we adalet telep qilin’ghan her qandaq sinliq uchurni «sezgür» yaki «térrorluqqa chétishliq» dep békitidu. uyghurlarning téléfonida atalmish «térrorluq» qa chétishliq sinni saqlap qoyush qilmishining «jinayi ishlar boyiche toxtitip qoyush» qa seweb bolushi — jem’iyette pikir erkinlikining pütünley boghulghanliqining eng küchlük ispatidur. 

bu sistéma kishilerni yuqiri sommiliq maddiy menpe’et üchün dostini sétishqa, qolum-qoshnilirini pash qilishqa righbetlendürüsh arqiliq, insanlar otturisidiki eng eqelliy ishenchni yoqitip, uning ornigha jem’iyetning her bir bulung-puchqaqlirighiche singip kirgen bir «qorqu kültüri» ni ornitidu. buninggha yene yéza-kentlerdiki saqchi, kent kadiri we tor bashqurghuchidin teshkillen’gen «üchte bir gewdileshken» nazaretchilik we hemme yerde ornitilghan yüz tonush téxnikisi qoshulghanda, puqralar téxi jinayet ötküzmeyla, peqet chong sanliq melumatlarning «éhtimalliqi» gha tayinip jazagha tartilidighan téxnikiliq térrorluq dunyasi barliqqa kélidu. bu xil sistéma mahiyette jem’iyetni qoghdash emes, beliki bir pütün milletning rohiy dunyasini qorshawgha élish we her qandaq erkin pikir nishanini téxi bix sürmestinla dessep yoqitishtur. xitayning bu «ilghar endizisi» insaniyetning exlaq ulini weyran qilidighan, puqralarni döletning menggülük mehbusigha aylanduridighan bir zulum tejribixanisidin bashqa nerse emes. 

axirida, firansiye we rusiyediki weqelerde gumandarlarning «méhmanxanida tizimlitip tursimu, saqchilarning tekshürüp kelmesliki» ning bir xataliq süpitide körsitilishi, aptorning erkinlik chüshenchisidin neqeder yiraq ikenlikini ashkarilaydu. erkin dunyada bir puqraning — qanunluq resmiyetliri bolghan shara’itta — tekshürülmestin méhmanxanida turushi we yol yürüshi eng eqelliy insaniy erkinliktur. 

xulasiligende, xitayning bu «layihesi» mahiyette yuqiri téxnikiliq bir zulum sistémisidur. «gherbiy yurt qoruqchibéshi» kebi texelluslarni qollinip turup, bir milletning her bir herikitini boghushni aqlash pütün bir milletning medeniyitini, rohini we kimlikini yoqitishni meqset qilghan sistémiliq qirghinchiliqqa qoruqchiliq qilghanliqtur. heqiqiy bixeterlik oqning tézlikide yaki kaméraning zichliqida emes, beliki insaniy erkinlik, izzet-hörmet we qanun aldidiki barawerlikte bolidu.