uyghur pochtisi, 8-dékabir
amine sedef
9- noyabir «qamaqtiki rohlar: xitay türmisidiki uyghur mehbuslarning shé’irliri» namliq kitab en’gilyediki Hertforshire neshriyati teripidin neshir qilindi. bu shé’irlar toplimi 2017- yildin béri xitay hökümiti teripidin tutqun qilin’ghan, türmige qamilip jaza ötewatqan yaki iz-dériki bolmighan 25 neper uyghur sha’irning shé’irliri we terjimihalidin tüzülgen bolup, bularning 21 nepiri er sha’irlar, töt nepiri ayal sha’irlardur.
bu toplamning tüzgüchisi we terjimani, en’giliyede turushluq sha’ir eziz iysa elkün özining shexsiy ijtima’y taratqu hésabida mundaq dédi: «herqandaq bir medeniy jem’iyet öz dölitide sha’irlarni shé’r yazghini üchün jazalimaydu, emma xitay döliti uyghurlarning ana wetini bolghan sherqiy türkistan (uyghuristan)ni özining ebediy mustemlikisige aylandurush meqsitide, özining we dunyaning barliq qanunlirigha xilapliq qilip, uyghurlarning til, medeniyet we barliq milliy mewjutliqlirini yoq qilip, türlük irqiy qirghinchiliqlarni élip bériwatidu. xitay hökümiti ötküziwatqan bu jinayetlerning qurbani boliwatqan uyghur xelqiy we minglighan, on minglighan uyghur ziyaliyliri xitay türmilliride azap chékiwatidu. atalmish xtay puqrasi bolghan bu ziyankeshlikke uchrawatqan uyghurlar xitayning soghoq zindanliridin derhal qoyup bérilishi kérek. bu kitap ashu awazi boghulghan, erkinliki qolidin élin’ghan sha’irlarning awazini dunyagha anglatqusi.»
bu toplamgha ablet abdureshit berqy, gülnisa imin gülxan, nurmuhemmet yasin örkishi, perhat tursun, qurban mamut, abdurehim abdulla, adil tunyaz, abduqadir jalalidin, zöhre niyaz sayrami , qasim sidiq, wahitjan osman, rehim yasin qaynami, abliz osman, sirajidin rehman, ruqiye abdulla, eziz rahman, muxter süpürgi, shahip abdusalam nurbeg, exmet kibir, metseydi metqasim, qasimjan osman ghazi, eysajan turdi achchiq, abdureshit eli, tursunay sultan qatarliq sha’irlarning shé’irliri kirgüzülgen.
dunya uyghur yazghuchilar uyushmisining re’isi mexmutjan yasin mezkur kitapning neshirdin chiqqanliqini tebriklidi we bu heqte öz köz qarishini otturigha qoyup mundaq dédi: «bu shé’irlar toplimining in’giliz tilida neshir qilinishi uyghur edebiyati üchün tolimu xushallinarliq bir xizmet. uyghurlar qizil xitay hakimyitining tapini astidiki bu 75 yilda, uyghur yazghuchi- sha’irliri izchil halda ijadiyet erkinlikidin mehrum qilindi. nurghunlighan yazghuchi sha’irlirimiz shéhit qilindi we yene nurghunlighan yazghuchi- sha’irlirimiz türmilerge qamaldi hemde hayatini emgek bilen terbiylesh merkezliride ötküzdi. ularning ijadiyet erkinlikige érishken azghine eserliri intayin qattiq bolghan ilghaydighan, shallaydighan nazaret sistémisi we qatmuqat süzgüchlerdin ötüp neshir qilinish pürsitige ige boldi. mushundaq qiyin shara’itlarda uyghur edebiyatini saqlap qéliwatqan yazghuchi-sha’irlarning xéli köpi bügünki künde kolléktip halda türme we jaza lagirlirida azap chekmekte. uyghur edebiyati tarxtin buyanqi eng éghir turghunluq halitige kirgen mushundaq waqitta mehbus sha’irlarning shé’irlirining in’giliz tilgha terjime qilinip dunyagha sunulishi, birinjidin, uyghur edebiyatini dunyagha tonutushta wastiliq rol oynaydu; ikkinjidin, in’giliz tilliq dunyagha uyghur sha’irlarning teqdiri heqqide su’al qoyidu; üchinjidin, bügünkidek uyghurche eserler neshir qilinmaywatqan we neshiryatchiliq palech halgha chüshüp qalghan bir waqitta, chet’elde uyghur edebiyati üchün bash qaturiwatqan we xizmet qilwatqanlarning mewjutliqini, uyghur edebiyatining yuqalmaydighanliqini bildüridu.»
bu kitabqa shé’irliri kirgüzülgen sha’ir abduqadir jalalidinning 2018- yilidiki chong tutqanda tutup kétilgenliki hazir yapuniyede turiwatqan perzentliri teripidin delillen’genidi. uning türmide yazghan «yanarim yoq» dégen shé’iri chet’elde tarqalghandin kéyin küchlük tesir qozghighan, shundaqla uyghurche naxsha qilip oqulghan.
bu aptorlar qataridin orun alghan sha’ire gülnisa imin gülxan özining «ming birkéche» namliq yürüshlük shé’irlirini özining ijtima’iy taratqu sehipiside qerellik élan qilwatqan bolup, 2018- yili bu shérning 345- kéchisini élan qilghandin kéyin tutqun qilinip 17 yilliq késiwétilgen.
