«uyghur pochtisi» wetende ilgiri élan qilin’ghan xewer-maqalilerni imkan da’iriside tallap, retlep élan qilidu. buningdin meqset — eyni dewr ehwali, tepekkur usuli we yazghuchilarning ehwali heqqide chüshenche bérishtur.— «uyghur pochtisi» diréktori

muhemmet imin qurbani

jenubiy shinjang muhapizet bash qomandani ( bawwéy zongsiling ) xojaniyaz haji 1934 – yili 1 – ayning 12 – küni qeshqerghe yétip kelgen idi .

shu künlerde qeshqer yéngi sheherdiki majensang ( cholaq zixuy ) gha qarshi « yéngi sheher « soqushi boluwatatti . bu urush bashbashtaqliq , ittipaqsizliq we ichki – tashqi düshmenlerning buzghunchiliq sélishi tüpeylidin bir terep bolmighan idi . gerche bu urush bashlan’ghili 60 nechch kün bolghan , « yéngi hökümet « ( sherqi türkistan jumhuriyiti ) ning jiddi seperwer qilishi bilen kücheytilgen bolsimu , yéngi sheherdikikiler téxi ten bermeywatatti . xojaniyaz hajining qoshunliri qeshqerghe kélipla yéngi sheher mesilisini bir terep qilishqa jiddi tutush qildide , bir bechche kün ötmeyla ünüm körüshke bashlidi . majensang chékinip sépil ichige mökünüshke mejbur boldi . del shu künlerde mafuyüen bashchiliqidiki 3 polk esker aqsudin qeshqerghe kéliwattatti . xojaniyaz’haji ularning aldini tosush üchün maralwéshi , peyziwatlarda küchlük qarshiliq qilghan bolsimu muwapiqiyetsizlikke uchrap bir kéchidila qeshqerdin kétip qaldi .

xojaniyaz haji 28 – yanwar küni kéchisi bir bölük küchini élip yeken’ge ketti . mehmut muhiti asasi küchi bilen yéngisardiki xotenlik emirler bilen hemkaarlishishqa qaldi . « yéngi hökümetning « bash wekili sawut damolla asasiy küchidin ayrilghan halda yéngisarda bir mezgil turghandin kéyin yeken’ge ketken idi . « yéngi hökümet « qarmighidiki qoshunlardin qeshqer sheher muhapizet qomandani ( chingpang siling ) kichik axun eskernlirini élip astin atushqa , « zira’et naziri obul hesen haji ( musabayop ) zeydin karwan bashchiliqidiki qoshunlirini élip üstün atushqa , « dölet mudapi’e naziri « qirghiz orazbek qirghiz eskerlirini élip ulughchat terepke , « qeshqer garnizon qomandani »özbek yüsüpjan qur béshi eskerlirini élip yéngisar terepke kettide , qeshqer shehiri mafuyüen qisimlirigha ongche qalghan idi . bu chaghda sheherdiki baylar qoligha chiqqanni élip chetke qachti . imkaniyiti barlar sheherni tashlap yézigha chiqip kétishti . imkaniyiti yoq kasiplar , kembegheller ….. sheher ichide qalghan idi . özbek yüsüpjan qur béshi bashbashtaqliq qilip , hichkimge yölenmigen halda tun’ganlar bilen yene bir qétim élishmaqchi boldi . xoja niyaz haji qeshqerge kelgende haji aka dep yürüp nurghun miltiq , oq dorilargha ige bolghan yüsüpjan xoja niyaz hajinng buyruqigha xilapliq qilip yérim yoldin qaytip kélip yolni tashmiliq terepke saldide bora*** ( bulaqsu ) etrapigha orunlashti we bir qismi sheher etraplirigha suqunup , yerlik dixanlarche kiyinip xelqqe ariliship yürüwerdi .

mafuyüen öz qoshunlirini bashlap , qeshqerghe yétip kélipla kona sheherni ishghal qildi . uni qeshqerning hakimi ( shenjang ) yaqup beg lawsi , ibrahim lozung bashchiliqdiki bir türküm baylar sheher sirtigha chiqip qarshi élip sheherge bashlap kirdi . mafuyüenning eskerliri , shetey yamuli bilen dawtey yamuligha orunlashqan bolsimu bir qismi sheher ichidiki tijaretchilerning soda saraylirigha omumen héytka meydani etrapigha orunlashti . mafuyüen gerche qeshqer shehirini igelligen bolsimu sépil ichigila hökümran idi . derwaza téshigha hökmi ötmeytti . eskerlirini qishliq kiyindürüsh ishi muhim bolghachqa sheherdiki barliq kasiplarni yighiwaldi . kiyim tikküchi , mozduz , boyaqchi ,igerchi , tasmichi , yaghachchi hetta tügme yasaydighan ustilarghiche haydap kélip saraylarda bésiwalghan chekmen , matalardin kiyim tiktürdi . miltiqqa tasma , atlargha éyil yasatturdi . kasiplarni quruq jingmoma bilen ach – toq ishqa saldi . yaxshi ishlimise miltiqning payniki bilen urdi . bala – chaqiliri bilen körüshtürmidi . hetta öydin kelgen tamaqni aldurmay qattiq azap salghan idi . mafuyüen qoshunlirigha ozuqluqni yézilardin alatti . yézilargha qoralliq eskerlerni chiqirip otun , saman yéghduratti . bezide uning qoralliqliri yézilarda ushtumtut hujumgha uchrap qéchip kéletti . yézilardin boluwatqan ushtumtut hujum barghénséri sheher béqinigha yétip keldide , tumen deryasigha élip chiqqan atlirini hujumchilar tartip élip kétetti . mafuyüen bu ehwallarni ongshash we sheher xelqini basturush üchün beg , pashshep , mirshaplardin keng paydilandi . qeshqerning burunqi ataqliq bajgiri ibrahim lozungni sheher muhapizetchi qomandani qilip teyinlidi . inqilapchilar sépidin qéchip kelgen rishtemi partizanlar etritining qomandani ( yuyji siling ) qildi . rishtem astin atush tijenlik bolup burun dumbilaqchi ( éshekchi kirakesh ) bolup , qorghan’gha chiqip qirghizistandin chiqqan janibek qazining isyanchilirigha qatnashqan , kéyin qéchip kélip qimarwazliq qilghan , shu yillarda kichik axun birigadisida lyen derijilik emel tutqan , kichik axun sheherdin chékin’gende 30 dek qoralliq adimini egeshtürüp sheherge qéchip kirip tun’ganlargha teslim bolghan idi . mafuyüen sheher etrapidiki hujumchilargha taqabil turush üchün neyreng ishlitip atushtiki kichik axun tüenjangni yoqitish üchün 6 – féwral shenbe küni tang seherde atush terepke esker mangdurdi . shu küni qar yéghiwatatti . bularning keynidin yéngi sheherdiki majensangning ala yamaq chapan keygen eskerliri kélip héytkadin ötüp sherq terepke méngip ketti . bu ikki qoshun emeliyette atushqa barmighan idi . mafuyüen appaq xojamning arqisidiki chong yol bilen bucha terepke ketken bolsa , majensang öz qoshunini élip dölet bagh rayoni arqiliq yéngi sheherge ketken idi . buningdin xewer tapqan özbék qoshunliri bashliqliridin qochqar bay , uyghur , özbeklerdin terkip tapqan yüz neper pida’ilarni bashlap sheherge basturup kirdi . ular ikki yolgha bölünüp restidki musabayoplarning soda sariyigha orunlashqan tun’gan birigada shitabini qolgha chüshürdi . yene bir böligi toqquzaq derwaza güziridiki mollaxun haji sariyigha orunlashqan tun’gan polk shitabini ishghal qildi . bu ikki shitabta bir nechche neperla adem qalghan bolghachqa özbék pida’iliri asanla qolgha chüshüriwaldi . pida’ilar yene ikkige bölünüp shetey yamuli bien dawtey yamuligha hujum qildi . dawtey yamulidiki zixuychilar ( tun’ganlar ) yamulning tashqarqi hoylisigha chaqliq pilimot qurup at sélip kelgen pida’ilarni oqqa tutti , birqanchisini üzhmidek töküwetti . qalghan pida’ilar tört tereptin orap hujum qildi . zixuychilar hem ulargha qarshi mudapi’elendi . her ikki terep urush qilishqa bashlidi . pida’ilarning sheherge kirishi bilen nurghunlighan « amin « chilar guruhi peyda boldi . qollirigha kaltek , palta , ketmen éliship pida’ilargha qoshuldi . bu guruh barghanséri köpeydi . etrap yézilardin kirishke bashlidi . bu aminchilar dawtey yamulining etrapidin ;yamghurdek oq yéghip turushigha qarimay amin towlap düshmenlerni qistap barmaqta idi . urush shu xil tirkishish bilen birnechche sa’et dawam qildi . lékin pida’ilar sheher derwazilirigha sel qarap ichidin zenjirlep qoyush bilenla qana’etlen’gen idi . atushqa bérish daghdughisi bilen sheherdin chiqqan mafuyüen beshkérem aghzigha jaylashqan uzun saygha yétip keldi . « sham padisha « digen mazarning aldigha kélip toxtap bir nime kütkendek sheher ichige qarap turdi del shu waqitta chaparmini yétip kélip sheher ehwalidin xewer yetküzdi . shuning bilen mafuyüen sheherge qarap at saldi , ular sheherge yétip kelgende dawtey yamulida urush dawam qiliwatatti . bular sépil üstide qarawulning yoqliqini körüp « töshük derwaza « sidin sheherge basturup kirdi . bulardin birqismi héytkaning sherqidiki qarangghu restining doqmushigha pilimot qurup étishqa bashlidi . ushtumtut bolghan hujumdin hang – tang qalghan pida’ilar bilen « amin « chilar xam baziri solaqmisigha sürüldi . emma hemme terepni tun’gan eskerliri tosap alghan idi .

uyqusi échilip daldilardin paydilinip mudapi’e körgen pida’ilar qeyserlik bilen qayturma zerbe bérip bésip kéliwatqan zixuychilarni toxtashqa mejbur qildi . urush sa’etlep dawam qilip her ikki terep chiqimdar boldi . pia’ilar san jehettin azliq qilatti . pida’ilarning bir qismi arqa enjan kochisidiki « li jing « yamuligha chékinishti . yene bir qismi janni alqan’gha aldide ya ölüm , ya körüm dep enjan restisige qarap at saldi zixuychilar bularning qehrimanliqigha heyran bolup özlirini ongshap bolghiche bir qanchisi yar bagh derwazidin chiqip ketti . zixuychilar ularning yolini qattiq tosighan bolsimu ular atning qarnigha chüshüwélip zixuychilardin bir qanchini dumulutup tashlap qéchip ketti . bezenliri öldi . chiqip kétishke amal tapalmighan pida’ilar sürülüp héyitka arqa enjan kochisidiki « li jing « yamuli dep atilidighan orun’gha toplunup igiz sirej tamlardin paydilinip özlirini qoghdidi . zixuychilar ularni 4 tereptin orap kélip hujum qilip oqqa tutti . bolupmu sépil tereptin qattiq hujum qilishti . lékin ularning atqan oqliri qélin tamdin ötmeyitti . pida’ilar bolsa közge körün’gen zixuychilarni étip dumilitatti .

bu urush kech sa’et 4 lergiche dawam qildi . zixuychilar köplep chiqim tartti . yérim künlük urushta shu kochidin 45 puqrani étip tashlidi . hayat qalghan kishiler öydin öyge töshük téship öy atlap yürüp bu orundiki kichik xalta kochida olturqlashqan afghan puqrasining öyige kiriwélip jénini saqlashti . zixuychilar afghan puqrasining öyige ésilghan en’giliz bayriqigha qarap bu kochigha kirmigen idi .
« li jéng diki pida’iylar zixuychilar bilen kechke qeder éliship qarshi terepni éghir chiqimgha uchratti . zixuychilar hem ularni boysundurushqa herqanche urun’ghan bolsimu ünüm bermigendin kéyin usulni özgertip aldamchiliq qilishqa kirishti . mehellidin tutiwélin’ghan abduxaliq digen bilen zunun ata digen uyghurning qoligha bir dane aq bayraq bilen bir parche xet tutquzup pida’iylar terepke mangghuzdi .

pida’iylar aq bayraqni körüp elchi ikenlikige qarap oq atmidi . elchiler kélip pida’iylargha bir parche xet tapshurdi . bu xet ehrarxan törem , muhemmet xan aqsaqal bashliq özbék mötiwerliri namidin yézilghan idi . xette : sizlerning xeterlik halgha chüshüp qalghanlighingizdin xewer taptuq . biz silerni bu xeterdin qutquzush üchün mazong zixuy bilen uchrushup söhbetleshtuq . gunahliringizdin epu soriduq . u kishi hem qobul körüp kéchirim qilidighan boldi . teslim bolup qoral tapshursingizlar kengchilik qilidighan’gha wede berdi . ötkenni sürüshte qilmaymiz , didi . eger özingizlerning hayatini izdisingizler we qeshqerdiki musulmanlarning amanliqini xalisingizlar teslim bolghaysizler . madarin janabliri choqum kengchilik qilimen dep qur’an tutup qesem ichti . biz sizlerge képil bolduq , sizlerning teslim bolushingizlerni telep qilimiz diyilgen idi . pida’iylar bu teklipni muzakire qilip bir qismi teslim bolush , bir qismi teslim bolmasliqni teshebbus qilidighan ikki guruhqa bölün’gen idi . muzakire we munazire qiliship axir teslim bolushqa maqul bolushti . uzun miltiqni tapshuridu , tapancha qilichlar öz qolida qalidu dep toxtam qiliship 1 – qedemde uzun miltiqlarni tapshurup berdi . zixuychilar uzun qorallarni harwigha bésip élip ketkendin kéyin teslimchilerni qora aldidiki seynagha tizildurup , yan qoral bilen qilichlarni yighiwaldi . mundin bir sa’et ilgiri özlirini arslandek his qilishqan pida’ilar emdi qoralliridn ayrilip sugha chüshken mushuktek bichare bolup qalghanliqii tonup hesret chékishti . zixuychilar ularning qollirini arqisigha qayrip arghamcha bilen baghlashqa bashlidi . bashliq dep hisaplan’ghan 18 neper kishining putigha kishen , qoligha koyza sélip yéngi sheher terepke élip mangdi . qalghan qiriq ademni baghlap dawtey yamuli terepke haydap mangdi . bular herqanche pushman , nadamet qilsimu waqti ötken idi .

yéngisheher terepke haydap kétiwatqan 18 kishi qizilning köwrükige yétip kelgende kech qarangghu bolup qalghan idi . aridin ikki adem özini deryagha tashlap qachti . qarangghuda zixuychilar bayqimighan idi . bu ikkeylen qoralliqlar uzap ketkendin kéyin köwrük daldisida demlirini éliwélip tang atquche qéchip paxtekle yézisining nérisigha ötüp aman tapti . qalghanliri shu kéchisi yéngi sheherde étip tashlandi . bularning ichidin abla ketmenning oghli abdukérim digenni qoral – yaraq ustisi hawaz chong digen kishi méning tuqqunum dep ölümdin qutquzup qaldi .

mafuyüen pida’iylarni aldap qolgha chüshürgendin kéyin pida’iylargha yardemleshken « amin » chilarni pilimotqa tutup jazalidi we üch künlük herbiy halet élan qilip , barliq qoshunlirigha bulang – talang qilishqa , uchrighanni étishqa buyruq berdi . sheher kochilirigha pit tarighandek tarap ketken zixuychilar birinchi qedemde tijaretchilerning dukanlirini bulashti , 2 – qedemde öylerge basturup kirip bulangchiliq qildi . uchrighan ademni étip öltürdi we chanap tashlidi . öylerni bulighanda deslep yéngiraq öylerde bulangchiliq qilghan bolsa , bara – bara omumyüzlük bulang – talang qildi . bulighan mallirini kembeghellerge kötergüzüp élip ketti , ishi tügigende ularnimu étip tashlidi ,öylerge basturup kirgende öy igilirini tutiwélip altun – kümüsh , pul , sa’et ber dep qistidi . xelqler özide bar nerse kéreklerni bérip tügigen chaghda yene qana’et qilmay , ularning qollirini baghlap tüwrüklerge bésip urdi . tömür qizitip yaqti . pütün sheherni dat – peryat qaplidi . birinchi qétim kirgenler bulap – talap chiqip ketse , 2 – qétim kirgenler ewelqilarning kirgenlikini hisapqa almay yana qiynaytti . qalghan , qatqanlarni altti . 3 , 4 …. qétim kirgenlerge bergidek nerse qalmighanda ular achchiqini jazalash bilen chiqiratti . öltürüp tashlayitti . bu wehshiler bulang – talang qilipla qalmastin , xotun – qizlargha basqunchiliq qildi . xotun – qizlarni ata- anilirigha , erlirige körsütüp turup , nomusigha tegdi . bu qirghinchiliqqa yéngi sheherdiki majensang qoshunlirimu qatnashqan idi , 6 aylap yéngi sheher muhariside qamilip azap chekken bu eskerler qolida tömürning sunuqi bolmighan sheher xelqidin öch élip dehshetlik qirghin yürgüzdi .

tang étishqa yéqin herqaysi öyde ölgen ölüklerni ishik aldigha echiqip yatquzup qoydi . bu 2 – küni kélidighan wehshilerning yolini tosash üchün chare idi . bu chare rastinla ünümlük boldi . 2 – küni kelgen bulangchilar ölük bar öyge kirmey qaytip kétishti . dehshetlik 6 – féwral küni ene shundaq xewplik ötken bolsimu paji’e téxi tügümigen idi . shu kéchisi tang yorughiche hemme etraptin miltiq , pilimotlar étilip turdi . 7 – féwral küni bulang – talang yene dawam qildi . lékin ehwal tünügünkidek dehshetlik bolmidi . chünki bu küni majensangning ademliri yoq idi , uning üstige bulaydighan’gha peqet eski yotqan mazliri , tekiylerdiki tozghaq samanlarla qalghan bolghachqa eskerlerge anche epliship bermidi . shundaq bolsimu kishilerning qoy , kala , atlirini bulang – talang qildi . 7 – féwral küni chüsh bolghanda tünügün teslim bolghan pida’iylarni dawtey yamulining aldigha tizip keldi . bularni orap mangghan qoralliq qoghdighuchilar seynaning hemme teripige yéyildi . esirlerni jawbi tamning aldigha ikki qatar qilip tizdi , bügün bulargha jaza höküm élan qilmaqchi bolghan iken , az ötmey , az ötmey sheher hakimi ( shenjang ) yaqup beg lawsi béshida qara posma , uchisida qara lembuqtin tikilgen lata xey ……. kiyin’gen halda gherbiy yoldin kirip keldi , andin qeshqer shehirining qorchaq « chingpang silingi » ibrahim lozung bashchiliqida sheherni mötiwerlridin bir türküm kishiler kélip ularning yénidin orun élishti . bir chaghda yamul ichidin mafuyüen chiqip keldi , yurt kattiliri ornidin turup salam bérish üchün qollirini köksige qoyup tazim qildi . mafuyüen köpchilikke sözlep : xelqni bualydighan , jemiyetning amanliqini buzudighan , isyanchilargha qattiq jaza bérilidighanliqini bularni tileshning özimu jinayet ikenlikini uqturdi . özbéklerning bishiwasi ehrarxan törem ornidin turup qayta muraji’et qilip , bularni yaxshi adem qilish üchün kapalet bérimen diwidi , uning sözini ret qildi . uning arqidinla bir buyruq bilen pida’iylarni pilimotqa tutup qirip tashlidi , bu qiriq kishidin abduraxman isimlik birsi ölükler arisida yétiwélip kyéin qéchip jénini qutuldurup qalalidi , qalghan kishiler qan’gha boyulup tügeshti .

herbiy halet buyruqi üch kün dep élan qilin’ghan bolsimu 2 – küni ( 7 – féwral ) qarangghu chüshüshke yéqin buyruq élip tashlandi . kochilargha adem chiqirip el aman dep jaka saldurdi , eski daslarni tayaq bilen urup , awaz chiqirip , herbiy haletning ayaqlashqanliqini , bulang – talangning emdi toxtighanliqini ünlük awazlar bilen jakarlidi .

8 – féwral küni kocha – kochidin ölgen ölüklerning tawutliri chiqishqa bashlidi , bamdat namizidin bashlan’ghan uzutush chashka we pishin’ghiche yérim kün dawam qildi . ölgen ölükler köp bolghanliqtin pashsheplar harwilargha qatlap bésip görüstanliqlargha apirip chong orek kolitip ölüklerni üsti – üstige qoyup kömüp tashlashti , sheherdiki ölüklerni uzütush , tawut kötürüsh banisi bilen tirik qalghan erkekler sheher téshigha chiqip ketti .

7 – féwral küni qeshqer konisheherde majong ying we mafuyüen teripidin qilin’ghan bu qetli’amda ( chap – chapta ) öltürülgen adem sani zadi qanche ? bu heqte éniq melumat yoq . lékin shiwét misi’onirliri kochilargha adem chiqirip ölüklerni közdin kechürüp tizimlighan idi . shularning tizimlighan sani hazirghiche asasliq san bolup kelmekte , shiwét ademliri héytka meydanidin ötüp sherqiy yoldiki zeykesh mehellisige yétip kelgiche tizimlan’ghan ölüklerning sani sani 4508 . bu san éniq san hisaplinidu . 1956 – yili yazda jonggo penler akadémiyisidin kelgen uyghur sayrani bashchiliqidiki ömekler qeshqer waliy mehkimisining zalida söhbet yighini achqan idi .yighinda 7 – féwral küni qeshqerde majong ying qisimliri yürgüzgen qetli’am toghrisida söz bolghanda yighin’gha qatnashqan barat axun xelpitim ( tokur ) shiwétler tizimlighan 4508 ademning sanini öz közi bilen körgenlikini otturigha qoydi , bezenler mulahize qilip shu qétimqi qirghinda ölgenlerning sani 6 mingghiche dep perez qilishti . her halda shiwét ademlirining tizimlighan sani birqede emiliy san bolup hisaplinidu . bir sheherdin shunche nurghun ademning öltürülishi herqandaq ademni qattiq échinduridu .

menbe : shinjang tarix matériyalliri 12 san ( shinjang xelq neshriyati 1983 – yil 1 – ay 1 – neshri )