«уйғур почтиси» вәтәндә илгири елан қилинған хәвәр-мақалиләрни имкан даъирисидә таллап, рәтләп елан қилиду. буниңдин мәқсәт — әйни дәвр әһвали, тәпәккур усули вә йазғучиларниң әһвали һәққидә чүшәнчә бериштур.— «уйғур почтиси» директори

муһәммәт имин қурбани

җәнубий шинҗаң муһапизәт баш қомандани ( баввей зоңсилиң ) хоҗанийаз һаҗи 1934 – йили 1 – айниң 12 – күни қәшқәрғә йетип кәлгән иди .

шу күнләрдә қәшқәр йеңи шәһәрдики маҗәнсаң ( чолақ зихуй ) ға қарши « йеңи шәһәр « соқуши болувататти . бу уруш башбаштақлиқ , иттипақсизлиқ вә ички – ташқи дүшмәнләрниң бузғунчилиқ селиши түпәйлидин бир тәрәп болмиған иди . гәрчә бу уруш башланғили 60 нәчч күн болған , « йеңи һөкүмәт « ( шәрқи түркистан җумһурийити ) ниң җидди сәпәрвәр қилиши билән күчәйтилгән болсиму , йеңи шәһәрдикикиләр техи тән бәрмәйвататти . хоҗанийаз һаҗиниң қошунлири қәшқәрғә келипла йеңи шәһәр мәсилисини бир тәрәп қилишқа җидди тутуш қилдидә , бир бәччә күн өтмәйла үнүм көрүшкә башлиди . маҗәнсаң чекинип сепил ичигә мөкүнүшкә мәҗбур болди . дәл шу күнләрдә мафуйүән башчилиқидики 3 полк әскәр ақсудин қәшқәрғә келиваттатти . хоҗанийазһаҗи уларниң алдини тосуш үчүн маралвеши , пәйзиватларда күчлүк қаршилиқ қилған болсиму мувапиқийәтсизликкә учрап бир кечидила қәшқәрдин кетип қалди .

хоҗанийаз һаҗи 28 – йанвар күни кечиси бир бөлүк күчини елип йәкәнгә кәтти . мәһмут муһити асаси күчи билән йеңисардики хотәнлик әмирләр билән һәмкаарлишишқа қалди . « йеңи һөкүмәтниң « баш вәкили савут дамолла асасий күчидин айрилған һалда йеңисарда бир мәзгил турғандин кейин йәкәнгә кәткән иди . « йеңи һөкүмәт « қармиғидики қошунлардин қәшқәр шәһәр муһапизәт қомандани ( чиңпаң силиң ) кичик ахун әскәрнлирини елип астин атушқа , « зираъәт назири обул һәсән һаҗи ( мусабайоп ) зәйдин карван башчилиқидики қошунлирини елип үстүн атушқа , « дөләт мудапиъә назири « қирғиз оразбәк қирғиз әскәрлирини елип улуғчат тәрәпкә , « қәшқәр гарнизон қомандани »өзбәк йүсүпҗан қур беши әскәрлирини елип йеңисар тәрәпкә кәттидә , қәшқәр шәһири мафуйүән қисимлириға оңчә қалған иди . бу чағда шәһәрдики байлар қолиға чиққанни елип чәткә қачти . имканийити барлар шәһәрни ташлап йезиға чиқип кетишти . имканийити йоқ касиплар , кәмбәғәлләр ….. шәһәр ичидә қалған иди . өзбәк йүсүпҗан қур беши башбаштақлиқ қилип , һичкимгә йөләнмигән һалда тунганлар билән йәнә бир қетим елишмақчи болди . хоҗа нийаз һаҗи қәшқәргә кәлгәндә һаҗи ака дәп йүрүп нурғун милтиқ , оқ дориларға игә болған йүсүпҗан хоҗа нийаз һаҗинң буйруқиға хилаплиқ қилип йерим йолдин қайтип келип йолни ташмилиқ тәрәпкә салдидә бора*** ( булақсу ) әтрапиға орунлашти вә бир қисми шәһәр әтраплириға суқунуп , йәрлик диханларчә кийинип хәлққә арилишип йүрүвәрди .

мафуйүән өз қошунлирини башлап , қәшқәрғә йетип келипла кона шәһәрни ишғал қилди . уни қәшқәрниң һакими ( шәнҗаң ) йақуп бәг лавси , ибраһим лозуң башчилиқдики бир түркүм байлар шәһәр сиртиға чиқип қарши елип шәһәргә башлап кирди . мафуйүәнниң әскәрлири , шәтәй йамули билән давтәй йамулиға орунлашқан болсиму бир қисми шәһәр ичидики тиҗарәтчиләрниң сода сарайлириға омумән һейтка мәйдани әтрапиға орунлашти . мафуйүән гәрчә қәшқәр шәһирини игәллигән болсиму сепил ичигила һөкүмран иди . дәрваза тешиға һөкми өтмәйтти . әскәрлирини қишлиқ кийиндүрүш иши муһим болғачқа шәһәрдики барлиқ касипларни йиғивалди . кийим тиккүчи , моздуз , бойақчи ,игәрчи , тасмичи , йағаччи һәтта түгмә йасайдиған устиларғичә һайдап келип сарайларда бесивалған чәкмән , маталардин кийим тиктүрди . милтиққа тасма , атларға ейил йасаттурди . касипларни қуруқ җиңмома билән ач – тоқ ишқа салди . йахши ишлимисә милтиқниң пайники билән урди . бала – чақилири билән көрүштүрмиди . һәтта өйдин кәлгән тамақни алдурмай қаттиқ азап салған иди . мафуйүән қошунлириға озуқлуқни йезилардин алатти . йезиларға қораллиқ әскәрләрни чиқирип отун , саман йеғдуратти . бәзидә униң қораллиқлири йезиларда уштумтут һуҗумға учрап қечип келәтти . йезилардин болуватқан уштумтут һуҗум барғенсери шәһәр беқиниға йетип кәлдидә , тумән дәрйасиға елип чиққан атлирини һуҗумчилар тартип елип кетәтти . мафуйүән бу әһвалларни оңшаш вә шәһәр хәлқини бастуруш үчүн бәг , пашшәп , миршаплардин кәң пайдиланди . қәшқәрниң бурунқи атақлиқ баҗгири ибраһим лозуңни шәһәр муһапизәтчи қомандани қилип тәйинлиди . инқилапчилар сепидин қечип кәлгән риштәми партизанлар әтритиниң қомандани ( йуйҗи силиң ) қилди . риштәм астин атуш тиҗәнлик болуп бурун думбилақчи ( ешәкчи киракәш ) болуп , қорғанға чиқип қирғизистандин чиққан җанибәк қазиниң исйанчилириға қатнашқан , кейин қечип келип қимарвазлиқ қилған , шу йилларда кичик ахун биригадисида лйән дәриҗилик әмәл тутқан , кичик ахун шәһәрдин чекингәндә 30 дәк қораллиқ адимини әгәштүрүп шәһәргә қечип кирип тунганларға тәслим болған иди . мафуйүән шәһәр әтрапидики һуҗумчиларға тақабил туруш үчүн нәйрәң ишлитип атуштики кичик ахун түәнҗаңни йоқитиш үчүн 6 – феврал шәнбә күни таң сәһәрдә атуш тәрәпкә әскәр маңдурди . шу күни қар йеғивататти . буларниң кәйнидин йеңи шәһәрдики маҗәнсаңниң ала йамақ чапан кәйгән әскәрлири келип һейткадин өтүп шәрқ тәрәпкә меңип кәтти . бу икки қошун әмәлийәттә атушқа бармиған иди . мафуйүән аппақ хоҗамниң арқисидики чоң йол билән буча тәрәпкә кәткән болса , маҗәнсаң өз қошунини елип дөләт бағ райони арқилиқ йеңи шәһәргә кәткән иди . буниңдин хәвәр тапқан өзбек қошунлири башлиқлиридин қочқар бай , уйғур , өзбәкләрдин тәркип тапқан йүз нәпәр пидаъиларни башлап шәһәргә бастуруп кирди . улар икки йолға бөлүнүп рәстидки мусабайопларниң сода сарийиға орунлашқан тунган биригада шитабини қолға чүшүрди . йәнә бир бөлиги тоққузақ дәрваза гүзиридики моллахун һаҗи сарийиға орунлашқан тунган полк шитабини ишғал қилди . бу икки шитабта бир нәччә нәпәрла адәм қалған болғачқа өзбек пидаъилири асанла қолға чүшүривалди . пидаъилар йәнә иккигә бөлүнүп шәтәй йамули биән давтәй йамулиға һуҗум қилди . давтәй йамулидики зихуйчилар ( тунганлар ) йамулниң ташқарқи һойлисиға чақлиқ пилимот қуруп ат селип кәлгән пидаъиларни оққа тутти , бирқанчисини үжмидәк төкүвәтти . қалған пидаъилар төрт тәрәптин орап һуҗум қилди . зихуйчилар һәм уларға қарши мудапиъәләнди . һәр икки тәрәп уруш қилишқа башлиди . пидаъиларниң шәһәргә кириши билән нурғунлиған « амин « чилар гуруһи пәйда болди . қоллириға калтәк , палта , кәтмән елишип пидаъиларға қошулди . бу гуруһ барғансери көпәйди . әтрап йезилардин киришкә башлиди . бу аминчилар давтәй йамулиниң әтрапидин ;йамғурдәк оқ йеғип турушиға қаримай амин товлап дүшмәнләрни қистап бармақта иди . уруш шу хил тиркишиш билән бирнәччә саъәт давам қилди . лекин пидаъилар шәһәр дәрвазилириға сәл қарап ичидин зәнҗирләп қойуш биләнла қанаъәтләнгән иди . атушқа бериш дағдуғиси билән шәһәрдин чиққан мафуйүән бәшкерәм ағзиға җайлашқан узун сайға йетип кәлди . « шам падиша « дигән мазарниң алдиға келип тохтап бир нимә күткәндәк шәһәр ичигә қарап турди дәл шу вақитта чапармини йетип келип шәһәр әһвалидин хәвәр йәткүзди . шуниң билән мафуйүән шәһәргә қарап ат салди , улар шәһәргә йетип кәлгәндә давтәй йамулида уруш давам қиливататти . булар сепил үстидә қаравулниң йоқлиқини көрүп « төшүк дәрваза « сидин шәһәргә бастуруп кирди . булардин бирқисми һейтканиң шәрқидики қараңғу рәстиниң доқмушиға пилимот қуруп етишқа башлиди . уштумтут болған һуҗумдин һаң – таң қалған пидаъилар билән « амин « чилар хам базири солақмисиға сүрүлди . әмма һәммә тәрәпни тунган әскәрлири тосап алған иди .

уйқуси ечилип далдилардин пайдилинип мудапиъә көргән пидаъилар қәйсәрлик билән қайтурма зәрбә берип бесип келиватқан зихуйчиларни тохташқа мәҗбур қилди . уруш саъәтләп давам қилип һәр икки тәрәп чиқимдар болди . пиаъилар сан җәһәттин азлиқ қилатти . пидаъиларниң бир қисми арқа әнҗан кочисидики « ли җиң « йамулиға чекиништи . йәнә бир қисми җанни алқанға алдидә йа өлүм , йа көрүм дәп әнҗан рәстисигә қарап ат салди зихуйчилар буларниң қәһриманлиқиға һәйран болуп өзлирини оңшап болғичә бир қанчиси йар бағ дәрвазидин чиқип кәтти . зихуйчилар уларниң йолини қаттиқ тосиған болсиму улар атниң қарниға чүшүвелип зихуйчилардин бир қанчини думулутуп ташлап қечип кәтти . бәзәнлири өлди . чиқип кетишкә амал тапалмиған пидаъилар сүрүлүп һейитка арқа әнҗан кочисидики « ли җиң « йамули дәп атилидиған орунға топлунуп игиз сирәҗ тамлардин пайдилинип өзлирини қоғдиди . зихуйчилар уларни 4 тәрәптин орап келип һуҗум қилип оққа тутти . болупму сепил тәрәптин қаттиқ һуҗум қилишти . лекин уларниң атқан оқлири қелин тамдин өтмәйитти . пидаъилар болса көзгә көрүнгән зихуйчиларни етип думилитатти .

бу уруш кәч саъәт 4 ләргичә давам қилди . зихуйчилар көпләп чиқим тартти . йерим күнлүк урушта шу кочидин 45 пуқрани етип ташлиди . һайат қалған кишиләр өйдин өйгә төшүк тешип өй атлап йүрүп бу орундики кичик халта кочида олтурқлашқан афған пуқрасиниң өйигә киривелип җенини сақлашти . зихуйчилар афған пуқрасиниң өйигә есилған әнгилиз байриқиға қарап бу кочиға кирмигән иди .
« ли җең дики пидаъийлар зихуйчилар билән кәчкә қәдәр елишип қарши тәрәпни еғир чиқимға учратти . зихуйчилар һәм уларни бойсундурушқа һәрқанчә урунған болсиму үнүм бәрмигәндин кейин усулни өзгәртип алдамчилиқ қилишқа киришти . мәһәллидин тутивелинған абдухалиқ дигән билән зунун ата дигән уйғурниң қолиға бир данә ақ байрақ билән бир парчә хәт тутқузуп пидаъийлар тәрәпкә маңғузди .

пидаъийлар ақ байрақни көрүп әлчи икәнликигә қарап оқ атмиди . әлчиләр келип пидаъийларға бир парчә хәт тапшурди . бу хәт әһрархан төрәм , муһәммәт хан ақсақал башлиқ өзбек мөтивәрлири намидин йезилған иди . хәттә : сизләрниң хәтәрлик һалға чүшүп қалғанлиғиңиздин хәвәр таптуқ . биз силәрни бу хәтәрдин қутқузуш үчүн мазоң зихуй билән учрушуп сөһбәтләштуқ . гунаһлириңиздин әпу соридуқ . у киши һәм қобул көрүп кечирим қилидиған болди . тәслим болуп қорал тапшурсиңизлар кәңчилик қилидиғанға вәдә бәрди . өткәнни сүрүштә қилмаймиз , диди . әгәр өзиңизләрниң һайатини издисиңизләр вә қәшқәрдики мусулманларниң аманлиқини халисиңизлар тәслим болғайсизләр . мадарин җанаблири чоқум кәңчилик қилимән дәп қуръан тутуп қәсәм ичти . биз сизләргә кепил болдуқ , сизләрниң тәслим болушиңизләрни тәләп қилимиз дийилгән иди . пидаъийлар бу тәклипни музакирә қилип бир қисми тәслим болуш , бир қисми тәслим болмаслиқни тәшәббус қилидиған икки гуруһқа бөлүнгән иди . музакирә вә муназирә қилишип ахир тәслим болушқа мақул болушти . узун милтиқни тапшуриду , тапанча қиличлар өз қолида қалиду дәп тохтам қилишип 1 – қәдәмдә узун милтиқларни тапшуруп бәрди . зихуйчилар узун қоралларни һарвиға бесип елип кәткәндин кейин тәслимчиләрни қора алдидики сәйнаға тизилдуруп , йан қорал билән қиличларни йиғивалди . мундин бир саъәт илгири өзлирини арсландәк һис қилишқан пидаъилар әмди қораллиридн айрилип суға чүшкән мушуктәк бичарә болуп қалғанлиқии тонуп һәсрәт чекишти . зихуйчилар уларниң қоллирини арқисиға қайрип арғамча билән бағлашқа башлиди . башлиқ дәп һисапланған 18 нәпәр кишиниң путиға кишән , қолиға койза селип йеңи шәһәр тәрәпкә елип маңди . қалған қириқ адәмни бағлап давтәй йамули тәрәпкә һайдап маңди . булар һәрқанчә пушман , надамәт қилсиму вақти өткән иди .

йеңишәһәр тәрәпкә һайдап кетиватқан 18 киши қизилниң көврүкигә йетип кәлгәндә кәч қараңғу болуп қалған иди . аридин икки адәм өзини дәрйаға ташлап қачти . қараңғуда зихуйчилар байқимиған иди . бу иккәйлән қораллиқлар узап кәткәндин кейин көврүк далдисида дәмлирини еливелип таң атқучә қечип пахтәклә йезисиниң нерисиға өтүп аман тапти . қалғанлири шу кечиси йеңи шәһәрдә етип ташланди . буларниң ичидин абла кәтмәнниң оғли абдукерим дигәнни қорал – йарақ устиси һаваз чоң дигән киши мениң туққунум дәп өлүмдин қутқузуп қалди .

мафуйүән пидаъийларни алдап қолға чүшүргәндин кейин пидаъийларға йардәмләшкән « амин » чиларни пилимотқа тутуп җазалиди вә үч күнлүк һәрбий һаләт елан қилип , барлиқ қошунлириға булаң – талаң қилишқа , учриғанни етишқа буйруқ бәрди . шәһәр кочилириға пит тариғандәк тарап кәткән зихуйчилар биринчи қәдәмдә тиҗарәтчиләрниң дуканлирини булашти , 2 – қәдәмдә өйләргә бастуруп кирип булаңчилиқ қилди . учриған адәмни етип өлтүрди вә чанап ташлиди . өйләрни булиғанда дәсләп йеңирақ өйләрдә булаңчилиқ қилған болса , бара – бара омумйүзлүк булаң – талаң қилди . булиған маллирини кәмбәғәлләргә көтәргүзүп елип кәтти , иши түгигәндә уларниму етип ташлиди ,өйләргә бастуруп киргәндә өй игилирини тутивелип алтун – күмүш , пул , саъәт бәр дәп қистиди . хәлқләр өзидә бар нәрсә керәкләрни берип түгигән чағда йәнә қанаъәт қилмай , уларниң қоллирини бағлап түврүкләргә бесип урди . төмүр қизитип йақти . пүтүн шәһәрни дат – пәрйат қаплиди . биринчи қетим киргәнләр булап – талап чиқип кәтсә , 2 – қетим киргәнләр әвәлқиларниң киргәнликини һисапқа алмай йана қийнайтти . қалған , қатқанларни алтти . 3 , 4 …. қетим киргәнләргә бәргидәк нәрсә қалмиғанда улар аччиқини җазалаш билән чиқиратти . өлтүрүп ташлайитти . бу вәһшиләр булаң – талаң қилипла қалмастин , хотун – қизларға басқунчилиқ қилди . хотун – қизларни ата- анилириға , әрлиригә көрсүтүп туруп , номусиға тәгди . бу қирғинчилиққа йеңи шәһәрдики маҗәнсаң қошунлириму қатнашқан иди , 6 айлап йеңи шәһәр муһарисидә қамилип азап чәккән бу әскәрләр қолида төмүрниң сунуқи болмиған шәһәр хәлқидин өч елип дәһшәтлик қирғин йүргүзди .

таң етишқа йеқин һәрқайси өйдә өлгән өлүкләрни ишик алдиға әчиқип йатқузуп қойди . бу 2 – күни келидиған вәһшиләрниң йолини тосаш үчүн чарә иди . бу чарә растинла үнүмлүк болди . 2 – күни кәлгән булаңчилар өлүк бар өйгә кирмәй қайтип кетишти . дәһшәтлик 6 – феврал күни әнә шундақ хәвплик өткән болсиму паҗиъә техи түгүмигән иди . шу кечиси таң йоруғичә һәммә әтраптин милтиқ , пилимотлар етилип турди . 7 – феврал күни булаң – талаң йәнә давам қилди . лекин әһвал түнүгүнкидәк дәһшәтлик болмиди . чүнки бу күни маҗәнсаңниң адәмлири йоқ иди , униң үстигә булайдиғанға пәқәт әски йотқан мазлири , тәкийләрдики тозғақ саманларла қалған болғачқа әскәрләргә анчә әплишип бәрмиди . шундақ болсиму кишиләрниң қой , кала , атлирини булаң – талаң қилди . 7 – феврал күни чүш болғанда түнүгүн тәслим болған пидаъийларни давтәй йамулиниң алдиға тизип кәлди . буларни орап маңған қораллиқ қоғдиғучилар сәйнаниң һәммә тәрипигә йейилди . әсирләрни җавби тамниң алдиға икки қатар қилип тизди , бүгүн буларға җаза һөкүм елан қилмақчи болған икән , аз өтмәй , аз өтмәй шәһәр һакими ( шәнҗаң ) йақуп бәг лавси бешида қара посма , учисида қара ләмбуқтин тикилгән лата хәй ……. кийингән һалда ғәрбий йолдин кирип кәлди , андин қәшқәр шәһириниң қорчақ « чиңпаң силиңи » ибраһим лозуң башчилиқида шәһәрни мөтивәрлридин бир түркүм кишиләр келип уларниң йенидин орун елишти . бир чағда йамул ичидин мафуйүән чиқип кәлди , йурт каттилири орнидин туруп салам бериш үчүн қоллирини көксигә қойуп тазим қилди . мафуйүән көпчиликкә сөзләп : хәлқни буалйдиған , җәмийәтниң аманлиқини бузудиған , исйанчиларға қаттиқ җаза берилидиғанлиқини буларни тиләшниң өзиму җинайәт икәнликини уқтурди . өзбекләрниң бишиваси әһрархан төрәм орнидин туруп қайта мураҗиъәт қилип , буларни йахши адәм қилиш үчүн капаләт беримән дивиди , униң сөзини рәт қилди . униң арқидинла бир буйруқ билән пидаъийларни пилимотқа тутуп қирип ташлиди , бу қириқ кишидин абдурахман исимлик бирси өлүкләр арисида йетивелип кйеин қечип җенини қутулдуруп қалалиди , қалған кишиләр қанға бойулуп түгәшти .

һәрбий һаләт буйруқи үч күн дәп елан қилинған болсиму 2 – күни ( 7 – феврал ) қараңғу чүшүшкә йеқин буйруқ елип ташланди . кочиларға адәм чиқирип әл аман дәп җака салдурди , әски дасларни тайақ билән уруп , аваз чиқирип , һәрбий һаләтниң айақлашқанлиқини , булаң – талаңниң әмди тохтиғанлиқини үнлүк авазлар билән җакарлиди .

8 – феврал күни коча – кочидин өлгән өлүкләрниң тавутлири чиқишқа башлиди , бамдат намизидин башланған узутуш чашка вә пишинғичә йерим күн давам қилди . өлгән өлүкләр көп болғанлиқтин пашшәплар һарвиларға қатлап бесип гөрүстанлиқларға апирип чоң орәк колитип өлүкләрни үсти – үстигә қойуп көмүп ташлашти , шәһәрдики өлүкләрни узүтуш , тавут көтүрүш баниси билән тирик қалған әркәкләр шәһәр тешиға чиқип кәтти .

7 – феврал күни қәшқәр конишәһәрдә маҗоң йиң вә мафуйүән тәрипидин қилинған бу қәтлиъамда ( чап – чапта ) өлтүрүлгән адәм сани зади қанчә ? бу һәқтә ениқ мәлумат йоқ . лекин шивет мисиъонирлири кочиларға адәм чиқирип өлүкләрни көздин кәчүрүп тизимлиған иди . шуларниң тизимлиған сани һазирғичә асаслиқ сан болуп кәлмәктә , шивет адәмлири һейтка мәйданидин өтүп шәрқий йолдики зәйкәш мәһәллисигә йетип кәлгичә тизимланған өлүкләрниң сани сани 4508 . бу сан ениқ сан һисаплиниду . 1956 – йили йазда җоңго пәнләр академийисидин кәлгән уйғур сайрани башчилиқидики өмәкләр қәшқәр валий мәһкимисиниң залида сөһбәт йиғини ачқан иди .йиғинда 7 – феврал күни қәшқәрдә маҗоң йиң қисимлири йүргүзгән қәтлиъам тоғрисида сөз болғанда йиғинға қатнашқан барат ахун хәлпитим ( токур ) шиветләр тизимлиған 4508 адәмниң санини өз көзи билән көргәнликини оттуриға қойди , бәзәнләр мулаһизә қилип шу қетимқи қирғинда өлгәнләрниң сани 6 миңғичә дәп пәрәз қилишти . һәр һалда шивет адәмлириниң тизимлиған сани бирқәдә әмилий сан болуп һисаплиниду . бир шәһәрдин шунчә нурғун адәмниң өлтүрүлиши һәрқандақ адәмни қаттиқ ечиндуриду .

мәнбә : шинҗаң тарих материйаллири 12 сан ( шинҗаң хәлқ нәшрийати 1983 – йил 1 – ай 1 – нәшри )