«atush longqisi putbol musabiqisi»din chénip qalghan yalghanlar
asiye uyghur
yéqindin buyan xitay taratqulirida, xitayning uyghur élining putbolchiliqigha nahayiti zor meblegh sélishqa bashlighanliqi, minglighan putbol kespiy mekteplirini qurup, «putbol bazisi» türlirini yolgha qoyuwatqanliqi teshwiq qilinishqa bashlidi. bu xildiki teshwiqatlar kishilerge xuddi peqet uyghurlarla xitay putbolchiliqining kelgüsini yaritalaydu, dégen tuyghuni béretti. halbuki, uyghur putbolchiliqining «bügüni» bilen «ötmüshi»ni sélishturup köridighan bolsaq, atalmish «kelgüsi»ning eslide uyghur irqiy qirghinchiliqini yoshurush üchün inchikilik bilen hazirlan’ghan teshwiqat oyuni ikenlikini perq étishimiz tes emes. undaqta biz mesilining esli mahiyitige nezer sélip baqayli.
2018 – yili xitayning döletlik yashlar putbol komandisi ezasi bolghan érfan hézim isimlik 19 yashliq uyghur putbolchi xitay hökümiti teripidin jaza lagirigha qamalghanliqi ashkarilan’ghanidi. melumatlarda érfanning tutqun qilinish sewebi «chet’elge chiqish» ikenliki körsitilgen. kishini ejeblendüridighini shuki, 2019 – yili «asiya xewerliri» torida irfan hézimning 11 ayliq jaza lagiri hayatini axirlashturup, tor supisida qayta peyda bolghanliqi we xitay hökümitige «rehmitini bildürgenliki» xewer qilin’ghan. emma shu yili noyabirda, xitayning beydu torida élan qilin’ghan bir maqalidin irfanning putbol hayatining ashu 11 ayliq siyasiy mehbusluq sewebidin asasen axirlashqanliqini köriwalghili bolidu.
yene biri bolsa, erepat ablikérem ( Erpat Ablekrem) isimlik uyghur putbolchidur. mezkür uyghur putbolchining tutqun qilin’ghanliq xewiri uning bir newre tughqini bolghan muyesser abdul’ehed isimlik xanim teripidin ashkarilan’ghan. xewerde mezkür uyghur putbolchining chet’eldiki tughqanliri bilen alaqe qilghanliqi seweblik ghayip bolghanliqi körsitilgen. lékin xitay uchur menbeliridin bu uyghur putbolchi heqqide héchqandaq uchurgha érishish mumkin emes, yeni, uning ghayip qiliwétilgenler qatarida ikenliki sheksiz.
yuquriqi ikki putbolchidin bashqa, erkin asiya radi’osi én’glizche qanilida 2016 – yili uyghur putbolchilirigha alaqidar mundaq bir xewermu élan qilin’ghan. bu xewerde déyilishiche, xitayning xébéy ölkisidiki melum bir putbol kulubida terbiyiliniwatqan toqquz neper uyghur putbolchining «térorluqqa qarshi turush we bixeterlik» sewebidin kulubtin qoghlap chiqirilishi heqqide yuqiridin buyruq chüshürülgen.
derweqe, yuquriqi misallardin shuni körüwalalaymizki, xitay bir tereptin putbolda talanti bar uyghur yashlirini terbiyilimekchi bolsa, yene bir tereptin ularning erkinlikini cheklesh, jaza lagirlirigha qamash, chetke qéqish, hetta ghayip qiliwétishqa oxshash qilmishlarni dawamlashturmaqta. bu yerdiki ré’alliq shuki, uyghur putbolchiliri xitay butbolchiliqining «kelgüsi ümidi»ge aylinishtin burunla, ularning teqdiri xitayning qoligha chüshüp bolghan.
xitayning akadémik maqaliliridimu, uyghur élidiki putbolchiliq tereqqiyatining addiy menidiki yerlik putbolchiliqni tereqqiy qildurush emesliki, eksiche döletning milletlerni idare qilish siyasitining bir qismi ikenliki körsitilgen.
nöwette, uyghur élining atush qatarliq uyghur nopusi köp bolghan rayonlirida xitay chong tiptiki putbol musabiqilirini orunlashturup, bu musabiqlerni daghdughiliq teshwiq qilmaqta. ejeba xitay uyghurlarning meshrep sorunlirigha jemlishishini, héytgah jamesi aldida topliship sama sélishini, meschitlerde topliship namaz oqushini, hetta uyghur sen’et kéchiliki, söhbet programmilirini ishleshni chekligenlikini untup qaldimu? minglighan uyghur ziyaliyliri, sen’etkarliri, alimliri, mollamliri, cholpanliri, hetta addiy déhqanlirimu «uyghur» bolup qalghanliqi üchün, xitay dölitining düshminige aylandurulghan emesmidi? hetta putkül uyghur millitige qarshi ochuq xet élan qilishqa teshkillep, her bir uyghurni «ya xitay bolup aman qélish yaki uyghur bolup yoqilish» arisida bir yolni tallashqa zorlimighanmidi? atalmish «atush longqisi putbol musabiqisi»ning daghdughiliri bilen uyghurlar heqqide saxta menzire peyda qilish we uyghur irqiy qirghinchiliqini yoshurush xitayning bu musabiqini uyushturushidiki esli meqsiti ikenliki éniq. démek, tutqun qilin’ghan, ghayib qilin’ghan we chetke qéqilip, komandilardin qoghlap chiqirilghan uyghur putbolchilirining qismetliridin bügünki atush we qeshqerlerde «janliniwatqan uyghur putbolchiliqi»ning bir siyasiy oyun ikelikini chüshinish qiyin emes.
xulase qilghanda, xitayning teshwiqati kishilerge xuddiy uyghur putbolchiliqining tereqqiyat dewri yétip kelgendek tuyghu peyda qilsimu, lékin biz buning keynige yoshurun’ghan muddi’alani unutup qalmasliqimiz kérek. bu xildiki küchlük teshwiqatlarning zadi kimler teripidin layihilen’genliki we kimge payda yetküzidighanliqini oylishimiz, bu sehne uyghur putbolchilarning talantini heqiqiy namayen qilidighan sehnimu yaki xitayning irqiy qirghinchiliq jinayitini yoshurush üchün mexsus yasalghan saxta sehnimu, bu heqte pikir yürgüzishimiz lazim. téximu muhimi, uyghur putbolchiliqi xitay teripidin «xitay putbolchiliqining kelgüsi ümidi» süpitide keng – kölemde teshwiq qiliniwatqanda, biz choqum özimizge mundaq bir so’alni qoyushimiz kérek: «uyghur putbolchiliqini kelgüsige tutashturidighan bu yolning layihiligüchiliri zadi kimler?»
obzordiki közqarash we nuqti’iynezerler «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin.
asiye uyghur (Asiye Uyghur) uyghur pochtisi (Uyghur Post) ning siyasiy témilar obzorchisi we analizchisi, shundaqla yazghuchi we musapirlarni qollash xizmetchisidur.
