umun ihsan
2016-yilidin buyan türk puqralirigha nisbeten«cheklen’gen rayun» hisaplinidighan weten 2024 we 2025-yilliri türk hey’etlirige échilghan.
2016-yilidin 2024-yilighiche bolghan arliqta xitay hökimitining rayun’gha türk hey’itini qubul qilmighanliqi, hetta tosighanliqi toghrisida türk teripidin bérilgen resmi bayanatlar bar bolup, 2022-yilida, türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghli xitay da’irilirining 5 yildin buyan türkiyening xitaydiki bash elchisining uyghur éligha birishini tosup kelgenlikini iéyitqanidi. 2019- yili pilanlan’ghan bir türk hey’iti ziyariti bolsa xitay hökümitining dawamliq kéchiktürishi tüpeyli emilge ashmighan idi.
xitay hökümiti 2019-yilidin buyan dawamliq ottura sheriq, ottura asiya we afriqa döletliridin bir türküm hey’etlerni uyghur éligha teklip qilip kiliwatqan bolup, biraq 2024-yilighiche bu hey’etlerning ichige türk puqralirini qatmighan idi.
2024-yili türkiye tashqi ishlar ministiri hakan fidan uyghur élini ziyaret qildi. bu 2012- yilidin buyan rayunni ziyaret qilghan eng yuqiri derijilik türk emeldari bolup, hakan fidan ziyaritidin kiyin ,xitay hökümiti türkiyedin bir türküm zhornalisit we siyasiy temsilchilardin teshkillen’gen aldin pilanlan’ghan we zich programmiliq «shinjang ziyaretliri»ni orunlashturushqa bashlidi.
2024- yili awghusitta, xitay hökümiti türk zhornalisitlar üchün tunji ziyaretni orunlashtudi. bu ziyaret xitayning tashqi ishlar ministirliqining amiwiy diplomatiye we propaganda idariliri teripidin orunlashturulghan bolup, ziyaret xitay axbaratlirida «shinjangning yaxshi hikayisini anglitish»sitratigiyisining bir parchisi süpitide xewerleshtürüldi. ziyaretke jumhuriyet gizitindin mustafa birol güger, birgün gizitidin ibrahim warli, yön radi’osidin erddl emre, enqa xewer aginitliqidin adnan bulat qatarliqlar qatnashqan bolup, bular qeshqer we ürümchi sheherlirini ziyaret qilghan. ziyaret xitay rehberliri teripidin pilanlan’ghan we bashqurulghan bolup, uyghur we chet’ellik mutixesisler bu ziyaretni aldin’ala belgilen’gen «örnek mektepler»,«medeniyet merkezliri» we «örnek fabrikilar»gha merkezleshkenliki sewebidin xitayning «propaganda tiyatiri» dep atimaqta.
ikkinji qétinliq ziyaret 2025- yili séntebirde élip bérilghan bolup, bu qétimliq ziyaret üchün merdan yanardaghli,ömüd zileli, erkin öjan qatarliq solchil zhornalisitlardin terkip tapqan bir hey’et teshkillen’gen. ziyarettin kiyin hembahirlen’gen yazma we widi’olarda «xitayning térurgha qarshi kürishining ghelbisi»,«uyghurlarning iqtisadiy jehettin parawanliqqa irishkenliki» we rayunning bixeter we muqum halgha kelgenliki» qatarliq bayanlar alahide tilgha ilin’ghan.
2025- yili séntebirde, CNN tiliwiziyisining türk muxbiri büshra arislantash xitayning enqere bash elchisining teklipi bilen ürümchide ziyarette bolghan. biraq büshre araslantashning xewri xitayning kütkinining eksiche, rayundiki xitayning bisim siyasitini yorutup bergen.
xitay hökümiti bu yil noyabirda bolsa, aq partiyening yashlar komititining ezalirini kütüwalghan. uyghur élini ziyaret qilghan yashlar komititi ezaliri ziyaretning «dostluq we medeniyet almashturush» meqsitide élip bérilghanliqini ilgiri sürgen bolup, türk mutixesisler buni xitayning türkiyening konsirwatip yashlar qatlimigha qaritilghan bir «yumshaq küch»sitiratigiyisi dep qarimaqta.
xitayning ichki we tashqi siyasetliri toghrisida izdinip kiliwatqan yonulghan uyghur ziyaliysi asiye uyghur xanim bu ziyaretler heqqide toxtilip mundaq dédi:«türk hey’etlirining xitaygha ziyariti, xitayning xelq’ara obrazini yaxshilash urunushining bir qisimi bolup, bolupmu türkiyedek uyghur mesiliside alahide sezgür bir dölettiki obrazini yumshaq küch arqiliq yaxshilash we bu arqiliq türkiyediki omumiy jama’et pikrini özgertishni meqset qilishi mumkin.»
6- noyabir türkiyening xitayda turushluq bash elchisi selchuk ünal shinjang uyghur aptonum rayunining paritiye sikirtari chin shiyaw jiyang we rayonluq hökimetning bashliqi erkin tuniyaz bile ürümchide körüshken.
bash elchi ünal «shinjiyangning iqtisadiy we ijdima’iy tereqqiyatining ghelbisi»ni maxtighan we «bixeterlik we térrurgha qarshi küreshte hemkarliq»ni tekitligen.
asiye uyghur yebe türkiyening xitay bilen bolghan diplomatik munasiwette, izchil halda qosh yönülüshlük istratégiye qollinip kéliwatqanliqini, xitay bilen bolghan soda we diplomatik alaqilirini qoghdash üchün, «atalmish térorluqqa qarshi turushta hemkarlishish»ni tezwiq qilip kiliwatqanliqini iéyitti. u yeni türkiyening dölet ichidiki jama’et pikri seweblik we adalet noqtisidin uyghur mesiliside cheklik da’iride xitayni tenqidlep qoyiwatqanliqini,bu qétim türkiyening xitayda turushluq bash elchisining xitay bilen térorluqqa qarshi turushta hemkarlishishning otturigha qoyushiningmu del bu noqtidin ikenlilini iéyitti we mundaq dédi:«bu xildiki shekil jehette tenqidlep qoyup, emeliyette xitay bilen hemkarlishish uslubi, türkiyening xitay bilen bolghan munasiwettiki payda – menpe’etlirini kapaletke ige qilish bilen birge, türkiye ichidiki jama’et pikri seweblik duch kelgen bésimlirini yéniklitishte muhim rol oynaydu. lékin türkiyening xitaygha qaratqan bu istratégiiyisi, uyghurlar üchün éytqanda, uyghurlarning kishilik hoquq mesilisining türkiyening siyasiy we soda menpe’etidinmu muhim emeslikini körsitidu.»
türk hey’etlirining bayanatlirining köpinchisi xitay hökümitining siyasiy teshwiqatliri bilen birdeklikni saqlighan bolup, köpinchisi xitayning «irqi qirghinchiliq yoq, ma’arip we iqtisadiy tereqqiyat bar» dégen siyasiy doktirinini qollighan.
2016-yilidin buyan türkiyening kün tertipide dawamliq talash tartish nuqtisi bolup kéliwatqan «sherqi türkistan’gha hey’et ewetish» timisi, uyghurlargha nisbeten xitayning siyasiy teshwiqati bilen birliship ketmekte.
