zulhayat ötkür
«uyghurlarning yari» dep atalghan meshhur türkolog gunnar yarring (Gunnar Jarring) 20- esirning bashlirida wetinimiz sherqiy türkistanning qeshqer, yerkent, xoten qatarliq jaylirida öginish we matériyal toplash pa’aliyetliride bolghanidi. gunnar yarring ependi u jaylardin toplighan 150 parchidin artuq chaghatay tilidiki eserlerni ana mektipi shiwétsiye lund uniwérsitéti kutupxanisigha teqdim qilidu. shundin étibaren, mezkur kutupxanida «gunnar yarring sherqiy türkistan qolyazma eserliri kolléksiyoni (yighmisi)» tesis qilin’ghan we dawamliq türde toluqlinip béyip barghan. bügünki künde uyghurlargha a’it qolyazma eserlirining sani 560 parchidin ashidighan bolup, dunya boyiche uyghurlargha a’it üchinchi chong qolyazma eser kolléksiyonigha aylandi.
lund uniwérsitéti kutupxanisi «yarring kolléksiyoni» dep atalghan gigant arxipta yuqirida tilgha élin’ghan qolyazma eserlerdin bashqa yene gunnar yaringgha munasiwetlik xet-chekler, kündilik xatire, yanchuq deptiri, diplom, teklipname, qolyazma, léksiye, höjjetler, foto resimler, ün-sin ambiri, konfirans xatirisi, sayahet höjjetliri, iqtisadiy we qanuniy höjjetler, basma matériyallar, xerite we chong hejimlik yögime matériyallar qatarliqlarmu türler boyiche retlinip saqlanmaqta.
mektuplargha kelsek, gunnar yarring ependining dunyaning herqaysi jayliridiki diplomatlar we tetqiqatchi kesipdashliri, tuqqan we dostliri otturisida yézishqan xet- cheklerning arxipta igiligen hejmi 16 kwadirat métir kélidighan bolup, 245 arxip sanduqida saqlanmaqta. bular ichide uyghurlardin eysa yüsüp aliptékin (enqere, sekkiz parche xet), ismayil emet (ürümchi), rehmitulla türkistani(mekke), proféssor yasin hashiri (béyjing, besh parche xet we resim) , abduréshit yaqup (béyjing, ikki parche xet), ablet semet (bérlin), kamil tursun (xélsinki) qatarliq kishiler bilen bolghan xet alaqiliri bar.
bulardin bashqa yene gunnar yarring türkiye, gérmaniye, qazaqistan, rusiye, özbékistan, xitay qatarliq döletlerdiki dunyagha dangliq türkologlardin anna mariya gaba’in, lékok, ,malow, telet tékin, réshit rehmeti arat, géngshimin qatarliq kishiler bilenmu til tetqiqati we uyghurlarning weziyiti heqqide xet-alaqide bolghan.
zor kölemni igiligen bu bir türküm xet-chekler eyni waqittiki bezi siyasiy özgirishler, uyghur tarixida tilgha élinmighan shexsler we weqeler heqqide uchurgha ige bolush bolsun yaki uyghur tilining tereqqiyatigha da’ir tetqiqatlar bolsun we yaki uyghur tili öginishte bolsun chongqur ehmiyetke ige.
arxipta yene xet-cheklerdin bashqa uyghurlargha a’it bir qisim ün arxiplirimu bar bolup, bularning ichide eysa yüsüp aliptékinning bezi ün arxipi we wetendin keltürülgen xelq naxsha-muzikilirining arxipi bar. men bu ün arxipining barliqini yarring kolléksiyonigha a’it matériyallardin bilip, kéyin arxiptiki ünlerni anglash pursitige érishtim.
birinchi awaz lénitisi 1978-1977- yilliri eysa aliptékin ependining gunnar yarringgha qaldurghan awaz xatirisi bolup, eysa yüsüp alptékinning özi heqqidiki qisqiche tonushturush we sherqiy türkistanni azad qilish pilani qatarliq mezmunlarni öz ichige alidu. töwende awaz arxipini oqurmenlerge qisqartip tonushturup ötüshni muwapiq kördüm:
«salamingizni aldim. sizni men köp yaxshi körimen, sizge qarshi büyük hörmitim bar, sizni körsem deymen. ötkende siz türkiyege kelgende körüshelmey qalduq, köp mute’essir boldum, yaxshi bir pursette iswechke(shiwétsiye) bérip siz bilen körüshmek istikim bar, yaki sizni bu yerge teklip qilip sherqiy türkistan heqqide konférans bermek istiyorum.
men bu yerde sherqiy türkistan qurmaq we tetqiq qilmaq üchün bir wexpe qurmaq isteymen, bu ishta sizning yardimingizgha muhtajmen, bu xususta yardem qilishingizgha iminmen. xitaylarning sherqiy türkistandiki zulumini dunyagha anglatmaq, bir beynelmunel dewa halitige keltürmek üchün mujadile qilip yatmaqtimen. siz bügün’ge qeder sherqiy türkistanni tetqiq qilmaq we tonutmaq üchün köp büyük xizmetlerni qildingiz, sizdin nahayiti memnun, minnetdarmen. bundin kéyinki ishliringizgha muweppeqiyet tileymen.
1944-yili xitaylargha qarshi ilida inqilab boldi. xitay hökümiti géniral jang jijung atliq birini sherqiy türkistan’gha ewetti. jang jijung sherqiy türkistanliq mujadilichilerdin mes’ut beg, imin beg we péqirni sherqiy türkistan’gha dewet qildi. shuning bilen biz gensuning lenju shehrige kélip jaylashtuq. biz ürümchige kelgende ilidin üch kishilik hey’et kelmish, bular réhimjan, emetjan, obulxeyri töredin ibaret idi. hey’et re’isi rehimjan bolup, bu kishi mes’ut sabirining jiyeni we küy’oghli idi. bular bilen jang jijung arisida alte ay muzakire dawam qildi, netijide her ikki terep bir sülhige keldi, otturida bir mu’a’ide imzalandi, bir ku’alisyon hökümiti quruldi. bu hökümetke jang jijung re’is boldi, burhan shehidi, emetjan mu’awin re’is boldi. bu hökümetke xitay türkistanidiki pütün milletler eza bolup ishtirak qildi, menmu eza bolup kirdim. dostlirimdin muhememet’imin bughramu imar weziri bolup teyinlendi. bir muddettin kéyin, géniral jang jijung omumiy waliyliqni mes’utbegke ötküzüp berdi.
kéyin qizil xitayning eskerliri yeni komunist partiye eskerliri gensuni igilidi. jang jijung hökümiti sherqiy türkistanni mudapi’e qilmastin, tedbir qollanmidi. kéyin méni bash katipliqqa orunlashturdi. bir yildin kéyin, qizil xitay jang keyshini meghlup qilip, gensuni ishghal qildi. sherqiy türkistandiki milliyetchi taw siyömu kommunist partiyege qarshi urushmastin sherqiy türkistanni qizil xitaygha teslim qildi. pékindiki xitay hökümitige télégiramma ewetip teslim bolghanliqini uqturdi. shundin étibaren bizmu jang keyshi bilen bolghan alaqimizni kestuq. chünki biz hayatimiz boyiche kommunist xitaygha qarshi küresh élip barghan iduq, bizning bu yerde qélishimizgha héch imkaniyet qalmidi. sherqiy türkistandin ayrilishqa mejbur qalduq. yüzlerche sherqiy türkistanda bille ishligen mujadile arqadashlari ürümchidin ayrilip üch ay yol yürüp keshmirge kelduq, töt yil shu yerde turup qalduq, 1954-yili andin türkiyege kéleliduq.
arqidin sherqiy türkistandin350 qazaq qérindashlar hudutqa keldi. ularning kirishige ruxset qilinmay hindistan’gha kirgüzmeslikke buyruq keldi. men anglap yéngi déhligha bérip bu kishilerni kirgüzwéting dep sözlidim, ular chin xelq jumhuriyitining düshmini bolghan muhemmet bughrani qobul qildingiz dep xitaylarning xapa bolghanliqini éytti. méni qayturwetsenglar xitay öltüridu, (uyghurlarning) yürikide hindistan’gha düshmenlik tughulidu dep ulargha yalwurdum. «siz bir yer téping emise, tiransit ötüshi üchün ijazet béreyli» dédi. buni se’udi ret qildi, keshmirde qalghan muhemmet imin bughra bu heqte manga xet yazdi. men se’udidin misirgha, andin türkiyege keldim. muhemmet imin bughra bilen türkiyede körüshtüq. bizdin kéyin qéchip kelgen 1850 adem bar. türkiyege élishni iltimas qilghili kelduq dep türkiyediki munasiwetlik kishilerge ehwalni uqturduq, xitayning zulumini anglattuq. enqerege bérip, fu’at köprülü bilen körüshtuq. 1939 -yili bu kishini ziyaret etken idim, u chaghda büyük mejlis ezasi idi. 1953-yili tamamiyle uyghurlar türkiyege qobul qilinip qeyseri, konya, altayköyige yerleshtürüldi, qerz pul bérilip yéngidin igilik tiklishige yardem qilindi.
1965-1967-yilliri yene afghanistan’gha qachqan sherqiy türkistanliq 304 neper kiishni yene türk hökümiti bilen alaqiliship jaylashturdum. keshmirde qalghan 66 kishinimu türkiyege ekeldim. barliq sherqiy türkistanliqlarni toplap sherqiy türkistan muhajirlar jem’iyiti dep bir jem’iyet qurduq. ghayimiz unutulghan yurtimizni tonutmaq, qizil chin zulmini türkiyege we dunyagha anglatmaq, muhajirlargha xizmet qilmaq idi. köp ishlarni qilduq».
ün arxipida yene xitayning uyghur medeniyitini weyran qilishigha qarshi 1986-yili 3-marttiki «untulghan sherqiy türkistan» témiliq shiwét tilidiki shiwétsiye radiyosining söhbet xatirisi bar bolup, sherqiy türkistandiki medeniyet qirghinchiliqigha a’it bayanlar xatirilen’gen. ün arxipida saqliniwatqan yene bir uyghurche awaz arxipi bolsa déhqanlar medhiyelen’gen sha’ir rozi sayitning bir parche shé’iri, yene 6-7 dane uyghur xelq naxshiliri we muqam ün léntiliri bar idi.
(dawami bar)
