uyghur pochtisi, 16-yanwar

musajan er

sherqiy türkistanda turmush shara’iti kündin- kün’ge qiyinlashmaqta, rayon xelqi eng eqelliy insaniy heq-hoquqliridin mehrum qaldurulmaqta. bu qiyinchiliqlarning eng halqiliq terepliridin biri- sherqiy türkistan xelqining özliri uchrawatqan zulumni dunya jama’etchilikige anglitalmasliqidur, chünki sherqiy türkistanda metbu’at erkinliki pütünley yoq qilin’ghan; barliq taratqu organliri we metbu’at xadimliri xitay kommunistik partiyesining qattiq kontrolluqi astida bolup, peqet kompartiyening teshwiqat mashinisi bolushqa mejburlanmaqta. bundaq bésim muhitida héchqandaq muxbirning öz arzusi boyiche erkin xewer ishlesh yaki heqiqetni élan qilish hoquqi yoq.

metbu’at üstidiki sistémiliq bésim we cheklimiler

rayondiki qattiq cheklimiler tüpeylidin, dunya jama’etchiliki xitay kommunistik partiyesi yürgüzüwatqan zulum we bésim siyasetliridin yéterlik xewerdar bolalmaywatidu. ötmüshte «ürümchi qirghinchiliqi» heqqide heqiqiy ehwalni xewer qilghan muhemmed abdulla we gülmire imin’gha oxshash nurghunlighan uyghur muxbirlar muddetsiz qamaq jazalirigha höküm qilin’ghan bolup, hazirmu köpligen uyghur muxbirlar xitay türmiliride qiyin- qistaqqa élinmaqta. zulumgha shahit bolghanlarning yaki zulumgha uchrighuchilarning béshidin ötkenlerni bashqilargha anglitishi, bolupmu chet ellik muxbirlargha éytip bérishi qet’iy men’i qilin’ghan; kishiler öz’ara sözlishishtinmu eyminidu, chünki adettiki paranglarmu tutqun qilinish we türmige tashlinishqa seweb bolalaydu.

sherqiy türkistandiki uchur qamali tüpeylidin, herqandaq xewerning sirtqa chiqishi asasen mumkinsizlikke aylandi.  peqet bezi kishilerning béshigha kélidighan jaza we qiyin- qistaqlargha tewekkül qilip, ijtima’iy taratqularda ortaqlashqan süret we uchurliri arqiliqla sherqiy türkistanda yüz bériwatqan weqelerdin cheklik halda xewer tapqili bolmaqta.

jaza lagérliri we «terbiyelesh» sepsetisi

xitay hakimiyiti 2017- yilidin bashlap bésimni téximu kücheytip, milyonlighan uyghur, qazaq we qirghiz türklirini jaza lagirlirigha qamidi. rayonda 1200 etrapida lagir barliqi we bu yerlerde milyonlighan kishining tutup turuluwatqanliqi melum.  birleshken döletler teshkilatining doklatlirimu bir milyon’gha yéqin uyghurning yoshurun lagirlarda tutup turuluwatqanliqigha da’ir ishenchlik melumatlarni delillidi.

xitay deslepte bu lagirlarning barliqini ret qilghan bolsimu, emma ömer békali we gülbahar jélilowa, qelbinur siddiqqa oxshash shahitlarning lagirdiki qiyin- qistaqlarni dunyagha ashkarilishi bilen arqigha chékinishke mejbur boldi. xitay bu yerlerni «kespiy terbiyelesh merkizi» dep dewa qilghan bolsimu, shahitlarning bayanliri u yerde ménge yuyush, diniy étiqadni cheklesh, milliy medeniyetni yoqitish we jismaniy qiyin- qistaqlarning sistémiliq élip bériliwatqanliqini ashkarilidi.

yershari xaraktérlik taratqu hemkarliqi we teshwiqat pa’aliyetliri

xitay sherqiy türkistandiki assimilatsiye we irqiy qirghinchiliq siyasetlirini yoshurush üchün, zor kölemlik teshwiqat herikiti élip barmaqta. sherqiy türkistan’gha teklip qilin’ghan chet ellik muxbirlar ömiki qattiq nazaret astida peqet aldin teyyarlan’ghan körünüshlernila köridu, bu ehwal ularning bilip- bilmey xitayning resmiy teshwiqati üchün waste bolup qélishini keltürüp chiqarmaqta.

bolupmu türkiyediki bezi taratqu organlirining xitay kommunistik partiyesi bilen hemkarliq ichide bolushi diqqet qozghimaqta. «aydinliq géziti», YÖN FM  we ulusal téléwiziyesi (Ulusal TV) qatarliqlar xitayning qollishi bilen tetür teshwiqatni dawamlashturmaqta,  shundaqla 2025- yili 23- may ürümchide ötküzülgen «shangxey hemkarliq teshkilati taratqu munbiri» xitayning sadir qilghan jinayetlirini «tereqqiyat we muqimliq» namida aqlashqa urunushining eng yéngi misalidur.

xulase we teklipler

xitayning ghayet zor meblegh we téxnika bilen qorallan’ghan teshwiqat hujumi aldida, sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlirining hazirqi taratqu imkaniyetliri tolimu cheklik we yétersiz bolup qalmaqta.  shunga, türk metbu’atliri we xelq’araliq organlarning sherqiy türkistan mesilisini téximu küchlük küntertipke élip kélishi we heqiqetlerning yoruqqa chiqishigha yol échishi zörürdur. rayondiki heqiqetlerni dunya küntertipige élip kélish üchün sistémiliq we üzlüksiz xewer menbesi bolalaydighan bir sün’iy hemrah téléwiziyisi yaki tor téléwiziyisi (WebTV) qurush istratégiyilik bir éhtiyajdur.

aptor musajan er – sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyiti re’isi.