uyghur pochtisi, 17-dékabir
özgür uyghur
ötken hepte, xitayning sherqiy türkistandiki eng chong jaza lagéri bolghan dawanching lagérini süretke élip dunyagha ashkarilap, xitayning jinayetlirini pash qilishta töhpe körsetken 38 yashliq xitay guen xéng (Guan Heng)ning xitaygha qayturulush heqqidiki délosi hazirgha qeder xelq’ara jem’iyet we taratqularning jiddiy xewer qilish nuqtisi bolmaqta.

amérika dölet mejlisi xitay bilen riqabetlishish alahide komitétining mu’awin bashliqi krishnamorti bayanat élan qilip, hökümetni guen xénggha panahliq bérishke chaqirdi:
«amérika qoshma shtatlirining shinjangdiki (sherqiy türkistandiki) kishilik hoquq depsendichilikige uchrighuchilarni, shundaqla bu depsendichiliklerni dunyagha pash qilish üchün zor shexsiy xeterlerge tewekkül qilghan batur insanlarni qollashta exlaqiy mes’uliyiti bar. bizning yene xitay xelq jumhuriyitige oxshash mustebit hökümetlerning ziyankeshlikidin qéchip, dölitimizdin panahliq tiligenlerni qoghdashta qanuniy mes’uliyitimiz bar.»
amérika konsérwatiplar taratqusi bolghan «wol kochisi zhurnili» tehririyet namidin uzun bash maqale élan qilip mundaq dédi: «erkin puqralarning zémini bolghan amérikining dunyagha yollimaqchi bolghan uchuri mushumu? siz öz jéningizni xeterge qoyup insan heqliri depsendichilikini pash qilghan turuqluq, yene bir qétim jéningizni tikip amérikigha yétip kelsingiz, bu baturlar makani bolghan amérika xitay kommunistik partiyesining saqchi küchi bolup xizmet qilamdu?»
uningdin bashqa libérallar taratqusi bolghan «nyuyork waqit géziti», en’gliye «muhapizetchi géziti» qatarliqlarmu bu heqte tepsiliy xewer qildi.
dunya uyghur qurultiyi bu heqte mexsus bayanat élan qilip, amérika hökümitini guen xéngni qoyup bérishke chaqirdi:
«dunya uyghur qurultiyi amérika da’irilirini guen xéngni qoghlap chiqirishqa a’it barliq qanuniy tertiplerni derhal toxtitishqa, shundaqla uning panahliq iltimasining amérika musapirlar qanuni we xelq’araliq «qayturmasliq» (non-refoulement) mejburiyetlirige toluq uyghun halda bir terep qilinishigha kapaletlik qilishqa chaqiridu. guen xéng xitay hökümiti yoshurushqa urun’ghan jinayetlerni pash qilish üchün jénini xeterge qoydi. amérika qoshma shtatliri uyghur irqiy qirghinchiliqini étirap qilghan iken, guen xéngni özi pash qilishqa yardem bergen shu ziyankeshlikning qoynigha qayturup bermesliki kérek.»
sot jeryanida köpligen taratqu, kishilik hoquq teshkilatliri, uyghur teshkilat wekilliri sotqa sirttin qatniship yaki sot binasi aldida naraziliq namayishi élip bérip, amérika hökümitini guen xénggha siyasiy panahliq bérishke chaqirdi.
«nyuyork waqit géziti»ning xewer qilishiche, guen xéng 2021-yili amérikigha kélip, siyasiy panahlinish iltimas qilghan. 2025-yili 8-ayda köchmenler idarisi teripidin tutulushtin burun, nyuyorkta turup kirakeshlik qilip turmush kechürgen.
guen xéngning hékayisi amérikidiki muhim insan heqliri teshkilatliridin biri bolghan «xitaydiki insan heqliri» namliq teshkilat teripidin tepsiliy xatirilen’gen bolup, u 2019-yili sayahet bilen sherqiy türkistan’gha barghanda, kochilardiki ziyade nazaret we béxeterlik tekshürüshidin heyran qalghan. kéyin «baz féd» (BuzzFeed) zhurnilida élan qilin’ghan maqalini oqup, lagérlar we lagérlarning ornidin xewer tapqan.
«nyuyork waqit géziti»ning xewer qilishiche, guen xéng 2020-yili öz közi bilen körüp tekshürüshni niyet qilip, xénendin yolgha chiqip, ürümchining dawanching rayonidiki lagérini xeterge qarimay mexpiy süretke alghan. kéyin bu widiyo torda tarqatqandin kéyin küchlük tesir qozghap, lagérlar heqqidiki muhim ispatlarning biri bolup qalghan. xitay hökümiti xelq’ara taratqular we musteqil tekshürgüchilerni lagérlarni tekshürüsh üchün yéqin keltürmigen bolup, guen xéng xitay bolghanliqi üchün yürüsh-turushta gumandin saqlan’ghanliqi melum.
guen xéng widiyoni süretke alghandin kéyin, uni xitayda turup élan qilsa özige xeter yitidighanliqi üchün, chet elge qéchishqa purset kütken. 2021-yili xitay kowid qamilini boshatqandin kéyin, guen xéng awwal xongkonggha barghan, u yerdin xitay pasportigha wiza telep qilmaydighan ékwadorgha barghan, andin u yerdin bahamasqa barghan, bahamasta bir kichik kéme sétiwélip, japaliq déngiz sepiri bilen amérikining florida shitatida quruqluqqa chiqqan.
guen xéng élan qilghan 19 minutluq höjjetlik filimde mundaq söz bar: «özi qul bolushni xalimaydighanlar — bashqilarningmu qul qilinishini xalimaydighan kishilerdur.»
guen xéng tramp hökümiti yolgha qoyghan qanunsiz köchmenlerni qayturush siyasitining tesiride tutulghan. bu qétimqi sotta guen xéngning adwokati xitayning uyghurlargha qaratqan lagér we zor sandiki tutqun qilish siyasitining rast we emeliy ikenlikini ispatlash üchün, guen xéngning hayatining tehditke uchrishigha qarimay lagérlarning ornigha mexpiy bérip süretke alghanliqini we dunyagha tarqatqanliqini otturigha qoyghan. buning del amérika qanuni boyiche siyasiy panahliq bérilidighan kishilerning alahidiliki ikenliki, nawada güen xéng xitaygha qayturulsa jazagha uchraydighanliqini éytip, buning uyghur insan heqliri bilen shughullan’ghuchilar üchünmu muhim zerbe bolidighanliqini bildürgen.
sotta amérika hökümet adwokati nélsi gerri: «güen xéng amérikigha ruxsetsiz kirgen, shunga uni ugandagha qayturush lazim» dégen. bu yil yazda amérika aliy soti eger qayturulghuchilar öz dölitide tehditke uchrisa, ularni üchinchi döletke qayturushqa bolidighanliqi heqqide qarar chiqarghan. emma «nyuyork waqit géziti»ning xewer qilishiche, ugandaning xitay bilen iqtisadiy we téxnika hemkarliqi nahayiti küchlük bolup, eger güen xéng ugandagha qayturuulsa, uning béxeterlikige kapalet yoq iken.

sot küni hawa soghuq hemde qar yéghiwatqan bolup, sot binasi aldida piroféssor magnus qatarliqlar we «xitaydiki insan heqliri» (Human Rights in China) teshkilatining teshkillishide élip bérilghan naraziliq namayishgha qatnashqan yüzligen namayishchilar sottin guen xéngni qoyup bérishni telep qilghan. sotchi bu qeder zor telep we qiziqish sewebidin délogha qayta qarap chiqidighanliqini bildürüp, sotni 13-yanwargha kéchiktürgen.
guen xéngning widiyosi élan qilin’ghandin kéyin, uning hemme tughqanliri xitay saqchiliri teripidin tekshürülgen we soraq qilin’ghan. uning anisi lo yün 20 yildin béri teywende yashawatqan bolup, lo yünning déyishiche, hetta guen xéng bilen anche alaqisi bolmighan yiraq tughqanlirimu, mesilen, lo yünning singillirimu tekshürülgen.
uyghurlardin bu heqte reyhan eset, rushen abbas, memet toxti qatarliqlar guen xéngning qayturulmasliqi heqqide ijtima’iy taratqularda pikir bayan qilghan. «uyghur pochtisi»ning diréktori tahir imin «nyuyork waqit géziti»ge bergen sözide, guen xéng élan qilghan widiyoning lagérlarning mewjutluqini ispatlashta muhim rol oynighanliqini bildürgen.