shöhret hoshur

idlibta melum qewiti ötme-töshük bolup ketken yaki bir burjiki puchulup ketken binalar bek köp iken. bu binalarning bir qismi az-tola rémont qilinip ishqa kirishtürülüptu; köp qismi öz halida. mayor géniral abdul’eziz dawutning ishtabi urushta zexmilenmigen yaki belkim toluq rémont qilin’ghan saray siyaqidiki körkem we katta bir bina iken.

qoru derwazisining qongghuriqini basqinimizdin besh minutche kéyin, derwaza échildi we ikki qarawul bizni qorugha bashlidi. biz qoru ichide 100 métirche mangghandin kéyin bina ishikige kelduq, bu yerde yene ikki qarawul bizni bina ichige bashlidi we léfit arqiliq binaning üst bir qewitige élip chiqti. léfittin chiqishimizgha géniralni körduq. u bizni heshemetlik  bézelgen we ay yultuzluq kök bayriqimiz ésilghan chong ishxanisigha bashlap kirdi. bu kün’ge qeder men abdul’ezizni herbiyche forma yaki afghanlarning yerlik kiyimi bilenla körgen idim; bügün uni tunji qétim qara kastum-burulka bilen bir diplomat siyaqida körüshüm idi. bu, bügün xelq’ara sehnide siyasiy cholpan’gha aylan’ghan exmet shara we uning ministérliridin héch perqsiz bir körünüsh, perqsiz bir turq idi.

salam-se’ettin kéyin, géniral amérikidiki uyghur jama’itining we her qaysi döletlerdiki uyghur pa’aliyetchilerning hal-ehwalini soridi. gholluq pa’aliyetchilerning hemmisining dégüdek isimlirini atap xizmetlirige yuquri baha berdi we gep arisida: «biz téxi xelqimiz üchün héch ish qilip bérelmiduq» dep uhsindi. bu uhsinish haremdiki ziyaritimde «urushta ghelibe qilduq, emma ghelibimizdin pexirlinelmiduq, chünki aldimizgha qarshi élip chiqqan xelq arisida uyghur yoq!» dégen komandir abduraxmen qarining uhsinishi bilen oxshash idi.

menche bularning eslide iptixarlinishqa  tégishlik netijiliri xéli bar idi. éghizimda: «qolunglardin kelgenni qiliwatsiler» dédim, emma ichimde shularni pichirlidim: shundaq, düshmenning — xitayning téxi burnini qanatmidinglar, emma düshmenning yürikini uzaqta turup pokulditiwatisiler. mewjudiyitinglar bilen, jümlidin saninglar bilen xitayning «bölgünchiler barmaq bilen saniwalghudek az sanda, mutleq köp sandiki uyghurlar biz bilen bextiyar yashawatidu» dégen sepsetisini inkar qildinglar; süriyelik öktichilerni demeshiqte türmidin qutquzghandek, lagérdiki bir uyghurni qutquzush imkaninglar bolmidi, emma shu qarangghu kamérdikilerge, zepiringlar arqiliq yingnining uchidek bolsimu azadliqtin, qisas élinishtin ümid nuri bériwatisiler; téximu muhimi  shamni azad qighanda xitaygha qarshi bergen tarixy  bayanatinglar bilen  milliy-siyasiy ghayenglarni dunyagha jakarlidinglar; sherqiy türkistan dewasining bir mezlumlar yighisi, dert-shikayet döwisi, erzxorluq herikiti emes, belki bir qan dewasi, zémin dewasi, milliy azadliq kürishi ikenlikini yene bir qétim ispatlidinglar; téximu muhimi, uyghur xelqining nöwiti kelgende, purset piship yétilgende, özliri üchün ölüp béreleydighan ezimetliri- qoralliq qoshuni barliqini dunya döletlirining ésige séliwatisiler…

birer sa’etche ixtiyariy söhbettin kéyin, binaning ashxana qewitige chiqtuq. mexsus ashpezler teyyarlighan qeshqerning chine leghmini bilen ghizalanduq.

ghiza arisi söhbettimu uyghurlar we xelq’ara weziyettiki aktip témilar heqqide parang soqtuq. géniral exmet sharaning amérika ziyaritining ehmiyitini alahide tekitlidi, menmu süriyening amérika bilen yéqinlishishining milliy menpe’etimiz üchün paydisi heqqide perezlirimni  qisturdum. qarashlirimizdiki, perezlirimizdiki oxshashliq söhbet keypiyatining qizghinliqini yene bir baldaq kötürdi, yénik chaqchaq we yumurghimu pas chiqti.

géniral parang arisida  ikki ret shirediki almini aqlap manga qosh qollap sundi. men körsitiliwatqan bu nazaket we éhtiramgha biraz chaxchaq hawasi singdürdüm: 

— bomba atqan qolda almning bundaq chirayliq aqlinishini texmin qilmighanidim…   

— shundaq, hayat bir qolda bomba, bir qolda alma bolghan chaghda güzel bolidiken emesmu,— dédi u külümsirep.

men gep bilen bolup qachini bikarlashta kéchikiptimen.

— ependim, leghmen bilen bek éliship kétiwatisiz, hamburgérge könüp qalghan oxshimamsiz? — dédi géniral leghmenni tügitip bolalmay, téxiche maltilap olturghinimni isharetlep.

— oljining temini toluq bir tétip baqqim bar, — dédim men bu ghiza we bu sarayining urush oljisining bir parchisi ikenliki we uning qimmitini eskertip.

bu chaghda komandir yehya gep qatti:

— shöhretke, rahet bolung, hamburgérge könüp qalsaq meyli, u jingmoma bolmighandikin!…

géniralmu yehyaning gépini testiqlap «toghra» dep küldi.

bek ilgirilep chüshiniwalghan bolushummu mumkin: bu yerde bir siyasiy chaqchaq boluwatatti; hamburgér we jingmoma  sélishturmisi arqiliq amérika bilen xitay sélishturmisi, yeni siyasiy meydanda amérikigha yéqinlishish, xitaygha yolimasliq pirinsipi isharetliniwatatti.

yehya bilen méhmanxanigha qaytiwétip, géniralning bu saraygha yükselgiche bolghan ariliqtiki siyasiy musapisi heqqidimu paranglashtiq. yehya kishilik munasiwette mulayim we méhriban bu qomandanning jeng meydanida bashqa bir ademge aylinidighanliqi, bir nechche qétimliq qiyin ötkelde sepning aldigha ötüp, jengni ghelibige yétekligenlikige oxshash dastanlargha téma bolghudek jeng kechmishi barliqini tilgha aldi; uning yene prinsipal mesililerde qararining téz we keskinlikini éytip, mundaq bir misalni dédi:

— fetixtin (azadliqtin) kéyin, durzhilar rayonida qalaymiqanchiliq bolghanda, dölet tereptin bizni basturushqa buyrumighan idi. arimizdiki qéni qiziqraq qérindashlirimizdin birqanchisi barmaqchi bolup teyyarlan’ghan iken. zahidkam (géniralning jama’et ichidiki nami zahid iken): «heddinglarni bilinglar, u yerde bizning ishimiz yoq» déwidi, ular jimiqti, bizdin héchkim barmidi.

— démek, bundin kéyin hemme urushqa kirmeydikensiler-de?

— dölet bizni «tinch-xatirjem yashanglar, özünglarni yaxshi terbiyilenglar» déyiklik. süriyening  ichki we tashqi toqunushlirigha bizni arlashturush niyiti yoq, bu ular üchünmu biz üchünmu paydiliq bir ish.

men yene gep kochilap sorudum:

— süriyede kurd mesilisi téxi hel bolmidi, ularni amérika qollaydu. künlerning biride süriye bilen kurdlar arisida ziddiyet chiqsa, süriye armiyesi bilen amérika armiyesi toqunushup qalsa, silerning jeng meydanida orun élip qélish éhtimalliqinglar barmu?

— biz undaq poqni yémeymiz,— dédi yehya késipla.

yehyaning bu gépining eskiriy tüzüm we ré’alliqlar nuqtisidin qanchilik toghriliqi manga éniq emes, uni bilishimmu muhim emes; muhimi, uning ene shu «u poqni yémeymiz» dégen gepni qilghandiki keskinliki.

milliy menpe’et mesilisidiki sezgürlikni ipadileydighan bundaq bir bayanni türkiyediki chéghimda jama’etning shu yerdiki wekilining éghizidin mundaq shekilde anglighan idim: «rus armiyisi beshar esedke hawadin yardemliri yétishmigen chaghda quruqluqtinmu yardem berdi. shu chaghda rus eskerliri bilen urush bazilirida udul kelgen waqitlirimiz boldi, lékin biz rus terepke aktip hujumda bolmiduq, peqet mudapi’e sheklide urushtuq. chünki, ruslar bizning qoshnimiz, kelgüside menpe’etlirimizning bir yerge kélip qélish éhtimali bar, shunga ular bilen köwrükni buziwetmeslikke tirishtuq…»

bu men süriyediki bir uyghur komandirdin kütken istratégiyilik nezer emes idi. démek, jengdiki ghelibe insanning rohini tiklepla qalmay, insanning eqlinimu yükseltse, nezirinimu kéngeytse  kérek.

paringimiz géniralning siyasiy musapisigha qaytqanda, yehya yene shularni tekitlidi:

— bizning shar’itimizda, qomandan üchün jengning aldigha ötüsh, jengge yétekchilik qilishla kupaye  qilmaydu; u yene jengchilerning a’ile-tewebi’atlirining turmush mesilisini hel qilishi kérek; uning üstige bu bir nechche yüz emes, birnechche ming janning turmushi. ularning morisidin tütün chiqishi kérek. xotun-baliliri xatirjem qilinmighan jengchi bezide jengge qatnishishni ret qilipla qalmay, téxi isyanmu kötüridu.

uning déyishiche bir qétimliq «isyan»gha jengchilerning a’ile-tewebi’atlirigha bérilidighan 50 dollar teminatning waqtida bérilmesliki seweb boptu. a’ile teminatini alalmighan komandirlar hetta zahid qomandan’gha wastiliq «ultématum» yollaptu: «teminatni bir hepte ichide bérelmisie , qomandan we yardemchiliri ishlitiwatqan mashinilirini satsun.»

men bu «isyan»dinmu söyündüm. bu jama’et ichidiki qomandan’gha egishish yalghuz éghizidiki nutuqqa, jengdiki jasaretke bolghan qayilliqtin emes, belki bir jama’etning omumiy mesililirini hel qilalaydighan uniwérsal memuriy iqtidargha tayan’ghan iken.

yehya yene shunimu qoshumche qildi:

«adem bar yerde oxshimighan pikir bolidu, öktichilik bolidu, bezide zahidkamdinmu narazi kishiler chiqip qalidu. ular bilen sözleshkende déginim shu: «eger sen jengde aldida mangalisang, bir türküm komandirlarni etrapinggha topliyalisang, téximu muhimi jama’etning %70 ning qorsqini baqalisang, men séning keyningdin egishimen.»

mushu kemgiche eskiriy qomandanning xelqni béqish wezipisi bolidighanliqini eqlimge keltürmigen ikenmen. bu nuqtini polkownik jalalidin bilen istanbulda nashtida bille bolghan waqtimizda, uning éghizidin mundaq anglighan idim: «etrapimizdiki ensar (erep) we muhajir guruppilarning rehberliri bilen uruq-tughqandek yéqin ötimiz, bir-birimizni bek hörmetleymiz, shundaq bolsimu yene bezide özimizning heqqini élish üchün aridiki yüz-xatirini bir chetke qayrip qoyushqa toghra kélidiken. bir qétim xelq’aradin (melum bir erep dölitidin) kelgen yardem pulini guruppilar ara teqsimlesh boldi. qarisaq bizge teqsimlen’gini xélila az. pul teqsimlinip, yighin tarqilish basquchigha keldi. bu tengsizlikke héchkim diqqet qilmidi. axir zahidkam ornidin chachrap turup, qaytishqa temshelgenlerning yolini tosti: <toxtanglar. bizmu bar bu jengning ichide, arqa yaki ottura septe emes, aldinqi septe…> zahidkamning awazining yuqiriliqidin chöchüdimu yaki teqsimattiki xataliqni derhal tonidimu, salaghimu éhtiyaj qalmidi: zahidkamning gépining axiri chüshmey turup, hemmisi somkisidiki puldin bizge ayridi; andin qarisaq, bizning alghanimiz bekla oshuq; alghanimizning bir qismini derhal yene: <bu bizge artuq> dep qayturduq; bir nechche qomandan közige yash aldi we bizni quchaqlidi…»

démek, qomandan üchün jengde  utushla emes, yene diplomatiyedimu bosh kelmeslik, bezide mertlik, bezide merdaniliq bilen sebdeshlirining könglini utush, jama’etning heqqini qoghdash kérek iken.

bu künki ziyarettin kallamdiki «süriyediki uyghurlar qandaq bolup bir teshkilat, bir qomandan astida  birlishelidi?» dégen su’algha qismen bolsimu jawap taptim: qomandanlarning bir qolida bomba, bir qolida alma bolghachqa; muhebbet we nepritini jayida ishliteligen, méhribanliqni bir-biridin  ayimighan, düshmen’ge qehrini merkezleshtürgen bolghachqa; kélishelmigende pikirliship, öz’ara yol qoyushqan, bir-birini epu qilghan bolghachqa; téximu toghrisi, eqidilirige mas halda  peyghember exlaqini ülge alghan, sahabilerning yolini tutqachqa.

(dawami bar)

eskertish: aptor yéqinda süriyeni ziyaret qilip, uyghur jama’iti bilen biwasite pikir almashturghan we bir yürüsh yazmilarni yazghanidi. «uyghur pochtisi» oxshimighan pikirlerge sehne bérish pirinsipi boyiche, bu yazmilarghimu orun berdi. bu yazmilarda otturigha qoyulghan pikir we közqarashlar aptorning özige xas bolup, «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin.