süret menbesi:J. P. Mallory, Victor H. Mair, << The Tarim Mummies : Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West>

zulhayat ötkür

yéqinqi yillardin buyan xitay teshwiqatida, sherqiy türkistan zéminining kucha, turpan we lopnur rayonliridin bayqalghan qedimiy xarabe qebristanliqlarni xitay medeniyitige baghlap, xitay hakimiyiti ezeldin bu jaylarda hakimiyet yürgüzüp kelgen deydighan sapsetiler ewj almaqta. ilmiy pakitlar shuni ispatlayduki,  tarim wadisidiki qedimki yadikarliqlar bizge  uyghurlar we ularning étnik terkiblirining  animizim we iptida’iy tebi’et ilahchiliqigha mensup bolghan sadda matériyalistik hayat we dunya qarishidin dérek béridu. bu xil dunya qarashlar öz nöwitide uyghur rohining üzülmes éqinini shekillendürgen bolup, uyghurlarning bügünki étiqadi we örp -adet qarashlirining asasi bolghan rohiyet kechmishliri singip ketken. qedimiy qebrilerdiki depne qilish adetliri eksiche eyni dewrde xitay medeniyiti bilen roshen perqlinip turidighanliqidek heqiqetni yorutup béridu. 

bolupmu lopnur rayonidiki arxé’ologiyelik qézilmilar bu jayda yashighan qowmlarning ishlepchiqirish, turmush, örp-aditi we medeniyitini tetqiq qilishta qimmetke ige.  qéziwélin’ghan buyumlar öz nöwitide bu rayonda yashighan qedimki ahalilerning iptida’iy itiqadchiliq ehwallirini nahayiti roshen eks ettürüp béridu. oxshimighan depne qilish adetliri nuqtisidin chiqish qilghinimizda, bu xil hadisilerni jinisqa téwinish, haywanlargha téwinish, sanni ulughlash, quyash eqidisi, ösümlüklerni ulughlash we ejdadqa téwinish qatarliq ijtima’iy étiqad chüshenchilirige baghlap tehlil qilish mumkin. töwende tarim wadisidiki birqanche türlük özgiche depne qilish adetliri bilen tonushup chiqayli:

1. ükekke depne qilish

qum derya wadisidin tépilghan 5-nomurluq qebre yaki ördek qebristanliqi dep atalghan xarabiliqtin 1000 din artuq zor türkümde qebriler bayqalghan bolup, jesetlerning depne qilinish usuligha qarighanda, jesetlerning hemmisi asasen qolwaq shekillik ükekke sélinip depne qilin’ghan. bularning arisida eng kichik ükekning uzunluqi 55 santimétir kélidighan bolup, kichik bir bowaqning jesidi kömülgen . qolwaqlar eyni waqitta tarim wadisida yashighan xelqler üchün yalghur su qatnash qorali bolupla qalmay, belki béliqchilarning ömür boyi shughullinip kelgen etiwarliq buyumi bolghachqa , hetta qebrigimu méyitni sélip bille depne qilin’ghanliqini yaki ükek sheklide jeset sanduqi yasap depne qilin’ghanliqini körüwélishqa bolidu. 

qolwaqqa sélip depne qilish aditi yene bir jehettin alghanda lopluqlarning ékologiyelik maslishishchanliqining bir ipadisi. bu xil adet yene ularning  toghraq derixini ulughlashtek eqidisinimu gewdilendürüp béridu. lopluqlar  toghraqta «ilahiy roh yaki küch» bar dep qaraydu . ularning nezeride toghraq qedim ejdadlirining rohini qoghdap turatti. ta hazirche lopluqlarda qebre béshigha toghraq shaxlirini sanjip qoyidighan ehwallar uchrap turidu .

lopluqlardiki er-ayal  ish teqsimatida erler béliq tutush , ow owlash qatarliq xizmetlerge mes’ul bolidu , shunglashqa qolwaq melum menidin alghanda erlikning simwoli dep qaralghan. a’ile ishlirini zémmisige alghan ayallar tamaq étish we  béliq tori toqushtek ishlar bilen shushullinidu. shunga lopluqlarda xémir we uninggha munasiwetlik tengne, jawur qatarliq saymanlar ayalliqning simwoli qilin’ghan. shunglashqa erlerning mazirining  aldigha qéyiq tiklep qoyudighan, ayallarning mazirining aldigha toghraq yaghichidin yasalghan tengne qoyup qoyudighan adetler mewjut . er-ayallarning qebrisini perqlendürüshtiki obdan bir chare idi.

kishining diqqitini tartidighan yene bir ish qum derya qebristanliqidiki 5-qebridin köp miqdarda atning, qoyning we kalining bash söngiki yaki kala quyruqliri bayqalghan. bu adet bezi türkiy xelqler we yawro-asiyadiki bashqa bir qanche xelq arisida köp uchraydighanliqi melum. bu qurbanliqtin éship qalghan söngekler bolushi mumkin dep qiyaslashqa bolidu. 5-nomurluq ördek qebristanliqidiki jesetlerning üstige kala térisi yépilip nahayiti him oralghan, kala térisiningmu xuddi yéngi soyuwélin’ghan halettikidek mukemmel halette iken. buning logikisi kala yaki bashqa haywanlarning térisi deslepte yéngi waqtida yumshaq bolup, kéyinche qurghaq hawa tesiridin tupraq astida barghanche qétiship we tariyip kétidiken. buning bilen jeset nahayiti obdan qoghdilip , héchqandaq dexli- teruzgha uchrimay saqlinidiken. bu xil depne aditide, kala, qotaz we tögiler chongluq yaki küchtünggürlük jehette bolsun alahide séhriy küchke ige haywan bolghachqa, bu xil haywanlarni bille depne qilghanda köz tégishtin saqlan’ghili, qebristanliqni jin-shayatunlardin qoghdighili bolidu deydighan közqarash ilgiri sürülgen. haywanatqa téwinish iptida’iy étiqadchiliqning bir türi bolup, dunyaning herqaysi jaylirida yashighan qedimiy milletlerde bu xil haywanatqa téwinish aditining iznaliri tépilidu .

süret menbesi:Etnografiska museet, Sweden

qolwaqqa depne qilish yalghuz tarim wadisidiki birdinbir özgiche alahidilik emes, mesilen, qedimki misirdin mushundaq qebriler bayqalghan (BC 3000) . shimaliy yawropadiki döletlerdimu, déngiz qaraqchilirigha munasiwetlik mushundaq qolwaq shekillik qebriler mewjut. eger  qebristanliqlar biwasite déngiz we su bilen munasiwetlik bolsa, qum derya qebristanliqi bizni téximu ilgiriligen halda tetqiq qilishqa ündeydu. ördek qebristanliqidin yene töt dane lay suwalghan ükekmu tépilghan bolup, bu ükekler hayat waqtida nahayiti hörmetke sazawer bolghan ayallarning qebrisi idi.

2. er-ayallarning jinsiy ezasigha teqlid qilin’ghan yaghach tüwrükler we hemdepne buyumliri

oxshashla qum derya wadisidiki qebristanliqta nahayiti zich qadalghan égiz-égiz toghraq yaghichidin qilin’ghan xadilarni uchratqili bolidu. bularning beziliri yapilaq, beziliri qirliq we beziliri qizil rengde sirlan’ghan bolup, yiraqtin nahayiti jezibilik körünidu.

töpilikte roshen körünidighan tüwrüklerdin bashqa yene,kishni heyran qalduridighan möjiziler yerning tégige yoshurun’ghan idi. eslide her bir tüwrükning tégige bir ükek kömülgen bolup, er jesetler sélin’ghan qebrilerge qolwaq paliqi shekillik, ayal jesetler bar qebrilerge bolsa su minasi yaki sigart shekillik tüwrükler sanchilghan imish, tüwrükler üsti tom, astigha barghanche inchikilep barghan shekilni alghan .  ayal jesetler sélin’ghan bezi ükeklerning ichige, erlerning jinsiy ezasigha oxshitip oyulghan yaghach tayaqlar bille depne qilin’ghan ehwallarmu uchraydu.

er-ayallarning jinsiy ezasigha oxshitilghan tüwrüklerning her ikki tipi mubalighileshtürülgen bolup, shübhisizki bularda ularning pewqul’adde alahidiliki gewdilendürülgen. tüwrüklerning üsti qismi qizil boyilip,üstige yung arghamcha bilen bir baghlam ot-chöp baghlap qoyulghan. 

shundaq pere zqilishqa boliduki, jinsiy ezalargha teqlid qilin’ghan tüwrükler bolsa eyni dewrde yashighan insanlarning köpiyish iqtidarigha bolghan arzusining toluq namayendisi bolup, buningdin insanlarning eyni dewrdiki köpiyishke bolghan éhtiramining tesirlik ipadisini qiyaslashqa bolidu.

alimlarning perezlirige asasen, yene bir jehettin kishilerning jinisqa téwénishigha simwolluq qilip qalmay, belki nachar kilimat shara’itida hayatliqni dawamlashturush , nopusni köpeytish, bowaqlarni saqlap qélish we hayatliqqa bolghan telpünishigimu simwolluq qilin’ghan bolushi mumkin dep qiyaslashqa bolidu.

3. niqab bilen birge depne qilish

 hemdepne buyumliri qatarida ademning besh ezasi mubalighileshtürülüp oyulghan niqablar bolup, qizil rengde sirlan’ghan, burun töshükliridin chülük ( yip) ötküzülüp, éghizigha sekkiz dane neyche chish qilip sélin’ghan bolup, niqapni turaqlashturush üchün qollinilghan bolushi mumkin. niqabning uzunliqi 9.1 santimétir, kengliki 6.7 santimétir, qélinliqi 4 santimétir , alahide közge chéliqip turidighan burnining égizliki 2 santimétir kélidu. niqab nahayiti ustiliq bilen 

oyulghan we boyalghan. kiishlerning yüz sheklini oyush téxnikisi nisbeten addiy bolsimu , lékin asasen estin chiqmaydighan halette.

4.  oqya bilen birge kömüsh

lopnur rayonidin tépilghan qebrilerdiki bezi jesetlerge oqya hemdepne qilin’ghan bolup, 20 qebrining ichide 15 qebride oqya tépilghan. bu xil ehwal kichik müren qebristanliqida köp körülidighan bolup, her bir qebrige bir danidin ya, üch danidin oq qoyulghan. shundaq déyishke boliduki, iptida’y dinlarda «oq» erlikning simwoli bolup, «ya» bolsa ayallargha simwol qilin’ghan. bu sirliq simwolluq bisharettin eyni waqittiki lop ahalilirining köpiyishke bolghan téwinishini perez qilishqa bolidu.

5. yalghan jesetler

tarim wadisidin qéziwélin’ghan bezi qebrilerge yaghachtin yasalghan yalghan jesetler kömülgen hadisiler uchraydu. adem bedini shekli chiqirilip yasalghan yaghach jesetler, rast jesetlerge oxshash shekilde bir terep qilin’ghan bolup, yüz qismigha qizil renglik boyaqta  «x» belgisi qoyulghan. qiyaslargha qarighanda belkim eslidiki rast jeset öz ornida emes, bashqa yerde bolushi mumkin. tetqiqatlargha qarighanda, ottura asiya we afghanistan qatarliq jaylarda islam dinidiki bezi ewliyalarning yaki shéhitlarning mushundaq yalghan qebriliri mewjut iken.

6. jesetning yüz qismigha chekme chékish

zaghunluq qebristanliqidin tépilghan jesetlerning depne qilish alahidilikide, ölgüchining yüzini boyash we chékish, közige qara tash qoyush, jesetning yüzini tére bilen 

niqablash, jesetning aghzini altun yapraqchisi bilen yépish, burnigha qizil renglik yung tiqip depne qilish qatarliq özgiche medeniyet hadisiliri uchraydu. bu xil hadisiler bashqa jaylardiki qedimki qebrilerde az uchraydighan bolup, buni chongqurlap tetqiq qilishqa toghra kélidu.

7. besh qat depne qilish

cherchen rayonidiki qedimki qebristanliqtin  bir qanche yüz jeset bayqalghan bolup, 1985-yili uyghur arxé’olog dolqun qembiri ependi we uning xizmetdashliri bu qebristanliqtin besh dane jesetni arxé’ologiyelik qézip tekshürgen. bularning ichide yung ediyalgha oralghan, yénigha ichimlik ichidighan münggüz we qoyning bash söngiki qoyup qoyulghan bowaq balining jesidi bar. jeset qatmuqat oralghan, birinchi qewiti qomush bora bilen , ikkinchi qewiti ediyal bilen, üchinchi qewiti qongur renglik kiyim bilen , tötinchi qewiti yene qomush shaxliri, beshinchi qewiti at, töge yaki qotaz tériliri bilen oralghanidi. 

    ilgiri lopnur, tarim rayonlirida tekshürüshte bolghan uyghurshunas pirzhawiliskiyning bayanlirigha asaslan’ghandimu,lopliqlarda ( lopnur, kériye uyghurlirining ejdadi)  19-esirlerde bu xil besh qat kiyim bilen depne qilish aditige oxshaydighan depne qilish aditi bar iken. méyitni yughandin kéyin, aq matadin besh qat képen kiygüzilettiken. birinchi qat képen belgiche, qalghanliri oshuqigha kelgüdek uzunluqta iken. qarqurchinda mata bolmighanliqi üchün axiretlik  képenler kendirde tikilettiken. ölgen kishi er kishi bolsa béshigha aq selle yögep, ayal kishi bolsa bash yaghliqi bilen yüzi yépip qoyulidiken. andin du’alar oqulup méyit sal bilen toshulup yerge kömülüp depne qilinattiken. er jeset bolsa, qolwaq tawutning aldigha uzun xada qadilidu, ayal kishi bolsa lichek yépilidu. qum derya qebristanliqidin tépilghan qebrilerde xuddi chuchiliq yopkilargha oxshaydighan yögekler bilen yögelgen jesetler uchraydu. jeset üstidin yene birqanche qat yépinchilar bilen yépilghan. bu tipik qatmuqat depne qilish usuli bolup, qumning hujumidin qoghdash üchün bolsa kérek. 

tarim hawzisidiki bu xil depne qilish usulliri échip bergen medeniyet bolsa sherqiy asiyadiki medeniyet bilen tüptin oxshimaydu, eksiche gherb medeniyiti bilen bolghan baghlinishi yéqinraq. démek, yipek yolidiki bronza medeniyitidiki kishiler sherq bilen gherb otturisidiki medeniyettiki boshluqta köwrüklük rol oynighan, xuddi kéyinki uyghur ewladliri ottura esir we yéqinqi zaman tarixida rol oynighinidek.  

izahat: bu maqale aptorning «seyyahlar izidin» kitabi asasida toluqlima kirgüzülüp yézildi.

menbeler:

1. Ötkür,Zulhayat. 2023.Antropolojik Perspektiften Lopnur Uygurlarinin Ekolojik Bilincine Bir Bakiş .10. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildiriler Kitabı
2. Kadir, Hebibula 2014. Luobu Ren : Lu Zhou Wen Hua Bian Qian de Ren Lei Xue Yan Jiu-Yi Ka Er Qu Ga Xiang Ge An Wei Li
3. enwer hesen,«qum derya qebristanliqining qayta bayqilishi we qézishning tamamlinishi», 65-bet
4. J. P. Mallory, Victor H. Mair, << The Tarim Mummies : Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West>>,2000, p .138
5. eli emet,«arxé’ologiyelik bayqalmilardin lopnur rayonida yashighan qedimki ahalilerning iptida’iy étiqadchiliqigha nezer», 2011, 68-bet
6. Homayun,Shamim. 2025. Deceptive Sanctity: The Geopolitics of Shrines and Concealed Antiquities In Afghanistan.Cultural Anthropology, Vol. 41, Issue 1, Pp. 82–106.
7. Alexander Kolesnikov , << Rus Seyyahlarin Gözüyle Kaşgar XIX. Yüzyılın İkinci Yarısı-XX. Yüzyılın Başı>> (2010) ,p. 128

zulhayat ötkür — uyghur pochtisi obzorchisi, medeniyet iznasi sehipisining mes’uli

2022-yil 3-aydin, 2025-yil 5-ayghiche «erkin asiya radiyosi»ning tekliplik obzorchisi bolup xizmet qilghan. bu jeryanda xitay hökümitining uyghurlargha qarita yürgüziwatqan irqiy qirghinchiliqining bir parchisi bolghan medeniyet qirghinchiliqini ashkarilaydighan we xitay sepsetilirige reddiye béridighan küchlük obzorlarni élan qilip, jem’iyette belgilik tesir qozghighan. undin bashqa izchil türde uyghur medeniyet tarixigha a’it we chet ellerde saqliniwatqan uyghurlargha a’it matériyallar heqqidiki mezmunlarni xelqimizge sunush arqiliq uyghur milliy éngini tiklesh we uyghur rohini yashnitish üchün küch chiqirip kelmekte.