uyghur pochtisi, 11-dékabir

sürette:yerkendtiki uyghur serrachlar, 1875-yili
(Forsyth, Sir Thomas Douglas,A Report of A Mission To Yarkund In 1873)
zulhayat ötkür
igileshlerge qarighanda, yéqinda xitay tor teshwiqatchiliri uyghur millitining nami toghrisida ishlen’gen sin-filimlerni küchep tarqatmaqta. teshwiqatchilar qoshunining kadir, ishchi-xizmetchi, déhqan yaki kasip tijaretchi qatarliq türlük kesip we oxshimighan salahiyettiki kishilerdin terkib tapqanliqi, arida xitaylardin bashqa yene belgilik nisbette uyghur teshwiqatchilarningmu barliqi melum bolmaqta.
teshwiqatchilarning sin filimliride «uyghur» dégen sözning xitayche ahang terjimisi wéywu’ér 维吾尔 ni sözmu söz yéship, 维 sözi «qoghdash», 吾 sözi «men», 尔 sözi«sen, siz» dégen menilerge ige, qoshulup kelgende «ittipaqliqni qoghdighuchi» dégen menini bildüridu, yeni «uyghur» dégen bu söz «jungxua milletlirining inaqliqini qoghdighuchi dégenliktur» deydighan mezmunlar asasiy téma qilin’ghan. yuqirida körsitilgen xitayche xet we sözler qedimki xitay tiligha a’it bolup, hazirqi zaman xitay tili we yéziqida alliqachan istimaldin qalghan. eger terjimide bu xil prinsip asas qilinsa, barliq milletlerning ismi we yer-jay namlirighimu bashqidin tebir bérishke toghra kélidu.
mezkur teshwiqatchilar öz filimliride yene salahiyitige mas kelmigen halda, uyghur dégen namning kélip chiqishi heqqide tarix we tilshunasliq ilmidin söz échip, xuddi shatuttek özliri yadliwalghan oxshash birqanche éghiz sözni tekrarlighan. ularning gépiche, uyghurlar «uyghur» dégen namni 1935-yildin kéyin qollan’ghan iken. «uyghurlar tarixta awwal <xuyxé> (回纥) dep atalghan, kéyinche <xuyxu> (回鹘) gha özgertilgen, <xuyxu> – bir türlük yirtquch qushning ismidin kelgen» dégen’ge oxshash tomtaq chüshendürüshlerni keng yaymaqta.
bir top tor teshwiqatchilirining qalaymiqan biljirlashliri bizge eyni waqitta xitaydiki atalmish «medeniyet zor inqilabi» dewride bir mehel tarix sehniside rol alghan kespiy terbiye körmigen «yalang ayagh doxtur» larni eslitidu. xitay hökümiti ezeldin özini «shey’iylerning mahiyitini perdazlap körsitishke mahir» dep sanap kelgen. halbuki tor teshwiqatchilirining oxshash waqitta, oxshash mezmun we közqarashni kötürüp chiqip, buni uyghur jem’iyitide omumlashturushqa urunush qilmishidin melumki, buning arqisida xitayning uyghurlargha sozulghan qara qoli saye tashlap turmaqta. shuni tekitlesh zörürki, tor teshwiqatchilirining «uyghur» namigha bergen chüshenchiliri pütünley oydurup chiqilghan mezmunlar bolup, teshwiqat nishanigha yétish üchünla otturigha élip chiqilghan xitayning saxta oyunliridin biridur.
undaqta, bu teshwiqatchilarning éytqini boyiche bolghanda, ularning teshwiqat nishani zadi némini meqset qilghan?
roshenki, xitay hökümitining meqsiti uyghurlargha milletler ittipaqliqi teshwiqatini zorlap téngish, uyghurlarning özige xas diniy we milliy kimlikini yoq qilish, axirida xitaylar bilen perqlenmeydighan haletke élip kélish, buning bilen «milletlerning yughurulushi» pilanini ishqa ashurushtin ibaret; tégi-tektidin alghanda, «uyghurlarni üzül-késil assimilatsiye qilip yoqitish we ular yashighan zéminlarni öz zéminining ayrilmas bir parchisi qiliwélish»tin ibaret bir jümle sözge yighinchaqlashqa bolidu.
teshwiqatchilar bazargha séliwatqan chüshenchiler ilgiri héchqandaq tarixiy matériyal yaki nopuzluq metbu’atlarda tilgha élinmighan. hazirghiche «uyghur» namining étmologiyesi we menisi heqqide türlük közqarashlar bolup, ortaq békitilgen bir chüshenche yoq. eger izahlashqa toghra kelsimu, xitay teshwiqatchilirining ahang terjimisii asasidiki chüshendürüshi boyiche emes, belki «uyghur» kelimisining söz yiltizidin chiqish qilish kérek.
«uyghur» dégen nam xitay sulalilirining tarixnamiliride qeyt qilin’ghan bolup, oxshimighan dewr we shara’itlarda qollan’ghan ahang terjimisi 30 xildin ashidu, hetta yüen sulalisi dewridila 18 xil yézilghan. ilgiri alimlar «uyghur» sözige qarita étmologiye jehettin we mene jehettin ikki yönilish boyiche tetqiqat élip barghan. uyghur tarixi we medeniyiti tetqiqatchiliridin imin tursun, exmet sulayman qutluq we gheyretjan osmanlar bu heqte xéli etrapliq izden’gen kishilerdur. sinolog we tarixchi kollin mekarrasmu(Collin Mackerras) «uyghur impériyesi» namliq kitabida birinchi qol matériyallargha asasen öz közqarashlirini otturigha qoyghan.
«xuyxu» namigha kelsek, tarixchilar xitay tarixiy höjjetlirige asasen, orxun uyghur xanliqining telep qilishi bilen ilgiri tang sulalisi xatiriliride «xüyxé»( 回纥) dep atalghan uyghur namini «shungqardek chebdes» menisini bildüridighan 回鹘 dégen xetke özgertkenliki heqqide melumat béridu. bu bayan mehmud qeshqerining 11-esirde tüzülgen «diwanu lughetit türk» esiride, iskender zulqerneyinning aghzidin bayan qilin’ghan töwendiki mezmunlar bilen birdeklikni saqlighan dep qarashqa bolidu: «uyghur- bir’elning ismi…ularning qalpaqliri lachinning qanitigha oxshaydiken…<inend xuz xurend> yeni bashqilargha muhtaj bolmay, öz ozuqini özi tépip yeydighanlar iken. bularning qolidin ow qéchip qutulalmaydiken, shundin tartip bu el <xuzxur> dep atiliptu». kéyin tawush özgirishliri yüz bérip, «uyghur» dep teleppuz qilinidighan bolghan iken .
bundin bashqa «uyghur» sözining fonétikiliq özgirishlerdin kelgenlikini ilgiri süridighan tetqiqatchilarmu mewjut.
tilshunas ibrahim muti’iy ependi bu sözning hon qebile ittipaqigha mensup qebililerning ismidiki«ghur yaki gur» qoshumchisining özgirishidin kelgenlikini, shunga uyghur namining xéli burunqi dewrlerdin- honlar dewridin bashlapla mewjut ikenlikini tekitleydu.
«uyghur» sözining menisi heqqidiki közqarashlar nahayiti köp we perqliq bolup, bularning ichide xitay menbeliride birqeder omumlashqini- yézilish tarixi kéyinrek bolghan eserlerdin 14-esirde yézilghan «jami’ut tewarix» we 17-esirde yézilghan «shejere’iy türk»tiki oghuzxan heqqidiki qisselerning islamiy riwayitliride éytilghan«uyghur» sözining menisi «birleshmek, uyushmaq» dégen tebirdur.
yéqinqi tetqiqatlargha köre, folklorshunas alimjan inayetning «uyghur» namining menisi heqqide otturigha qoyghan közqarishini tilshunasliq nuqtisi we medeniyet amilliri nuqtisidin qayil qilarliq dep qarashqa bolidu. alimjan inayet «<uyghur> sözi <oghuz, toqquz oghuz> sözi bilen ortaq yiltizgha ige, her ikkila söz qedimki uyghur tilidiki <derya> menisini bildüridighan <ögüz yaki ügüz> din kélip chiqqan» dep qaraydu we bu közqarishini pakit körsitish arqiliq ilgiri süridu . <uyghur> sözining bu yerdiki simwolluq menisi «küchlük, qudretlik, ulugh» dégen menide. bundin bashqa, türkolog erxan aydin «uyghur qaghanliri wesiqiliri» namliq esiride otturigha qoyghan «<uy> qoshumchisi <izlash, izlesh> menilirini bildüridu» deydighan qarashmu xéli omumlashqan.
gerche «uyghur» namining kélip chiqishi heqqidiki ilmiy tetqiqat we közqarashlar xéli köp bolsimu, bügünki künde xitay teshwiqatida bularning hemmisi inkar qilin’ghan halda, shi jénping dewride ewjige chiqqan «milletlerning yughurulushi» neyringini bazargha salidighan teshwiqatlar üchün burmilap chüshendürülmekte. halbuki, xitay hökümitining siyasitige béqip özgirip turidighan bu xil teshwiqatlar ilmiy pakitlar aldida goya su yüzidiki köpüktinla ibaret, xalas.