сүрәт мәнбәси:J. P. Mallory, Victor H. Mair, << The Tarim Mummies : Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West>

зулһайат өткүр

йеқинқи йиллардин буйан хитай тәшвиқатида, шәрқий түркистан земининиң куча, турпан вә лопнур районлиридин байқалған қәдимий харабә қәбристанлиқларни хитай мәдәнийитигә бағлап, хитай һакимийити әзәлдин бу җайларда һакимийәт йүргүзүп кәлгән дәйдиған сапсәтиләр әвҗ алмақта. илмий пакитлар шуни испатлайдуки,  тарим вадисидики қәдимки йадикарлиқлар бизгә  уйғурлар вә уларниң етник тәркиблириниң  анимизим вә иптидаъий тәбиъәт илаһчилиқиға мәнсуп болған садда материйалистик һайат вә дунйа қаришидин дерәк бериду. бу хил дунйа қарашлар өз нөвитидә уйғур роһиниң үзүлмәс еқинини шәкилләндүргән болуп, уйғурларниң бүгүнки етиқади вә өрп -адәт қарашлириниң асаси болған роһийәт кәчмишлири сиңип кәткән. қәдимий қәбриләрдики дәпнә қилиш адәтлири әксичә әйни дәврдә хитай мәдәнийити билән рошән пәрқлинип туридиғанлиқидәк һәқиқәтни йорутуп бериду. 

болупму лопнур районидики археъологийәлик қезилмилар бу җайда йашиған қовмларниң ишләпчиқириш, турмуш, өрп-адити вә мәдәнийитини тәтқиқ қилишта қиммәткә игә.  қезивелинған буйумлар өз нөвитидә бу районда йашиған қәдимки аһалиләрниң иптидаъий итиқадчилиқ әһваллирини наһайити рошән әкс әттүрүп бериду. охшимиған дәпнә қилиш адәтлири нуқтисидин чиқиш қилғинимизда, бу хил һадисиләрни җинисқа тевиниш, һайванларға тевиниш, санни улуғлаш, қуйаш әқидиси, өсүмлүкләрни улуғлаш вә әҗдадқа тевиниш қатарлиқ иҗтимаъий етиқад чүшәнчилиригә бағлап тәһлил қилиш мумкин. төвәндә тарим вадисидики бирқанчә түрлүк өзгичә дәпнә қилиш адәтлири билән тонушуп чиқайли:

  1. үкәккә дәпнә қилиш

қум дәрйа вадисидин тепилған 5-номурлуқ қәбрә йаки өрдәк қәбристанлиқи дәп аталған харабилиқтин 1000 дин артуқ зор түркүмдә қәбриләр байқалған болуп, җәсәтләрниң дәпнә қилиниш усулиға қариғанда, җәсәтләрниң һәммиси асасән қолвақ шәкиллик үкәккә селинип дәпнә қилинған. буларниң арисида әң кичик үкәкниң узунлуқи 55 сантиметир келидиған болуп, кичик бир бовақниң җәсиди көмүлгән . қолвақлар әйни вақитта тарим вадисида йашиған хәлқләр үчүн йалғур су қатнаш қорали болупла қалмай, бәлки белиқчиларниң өмүр бойи шуғуллинип кәлгән әтиварлиқ буйуми болғачқа , һәтта қәбригиму мейитни селип биллә дәпнә қилинғанлиқини йаки үкәк шәклидә җәсәт сандуқи йасап дәпнә қилинғанлиқини көрүвелишқа болиду. 

қолваққа селип дәпнә қилиш адити йәнә бир җәһәттин алғанда лоплуқларниң екологийәлик маслишишчанлиқиниң бир ипадиси. бу хил адәт йәнә уларниң  тоғрақ дәрихини улуғлаштәк әқидисиниму гәвдиләндүрүп бериду. лоплуқлар  тоғрақта «илаһий роһ йаки күч» бар дәп қарайду . уларниң нәзәридә тоғрақ қәдим әҗдадлириниң роһини қоғдап туратти. та һазирчә лоплуқларда қәбрә бешиға тоғрақ шахлирини санҗип қойидиған әһваллар учрап туриду .

лоплуқлардики әр-айал  иш тәқсиматида әрләр белиқ тутуш , ов овлаш қатарлиқ хизмәтләргә мәсъул болиду , шуңлашқа қолвақ мәлум мәнидин алғанда әрликниң символи дәп қаралған. аъилә ишлирини земмисигә алған айаллар тамақ етиш вә  белиқ тори тоқуштәк ишлар билән шушуллиниду. шуңа лоплуқларда хемир вә униңға мунасивәтлик тәңнә, җавур қатарлиқ сайманлар айаллиқниң символи қилинған. шуңлашқа әрләрниң мазириниң  алдиға қейиқ тикләп қойудиған, айалларниң мазириниң алдиға тоғрақ йағичидин йасалған тәңнә қойуп қойудиған адәтләр мәвҗут . әр-айалларниң қәбрисини пәрқләндүрүштики обдан бир чарә иди.

кишиниң диққитини тартидиған йәнә бир иш қум дәрйа қәбристанлиқидики 5-қәбридин көп миқдарда атниң, қойниң вә калиниң баш сөңики йаки кала қуйруқлири байқалған. бу адәт бәзи түркий хәлқләр вә йавро-асийадики башқа бир қанчә хәлқ арисида көп учрайдиғанлиқи мәлум. бу қурбанлиқтин ешип қалған сөңәкләр болуши мумкин дәп қийаслашқа болиду. 5-номурлуқ өрдәк қәбристанлиқидики җәсәтләрниң үстигә кала териси йепилип наһайити һим оралған, кала терисиниңму худди йеңи сойувелинған һаләттикидәк мукәммәл һаләттә икән. буниң логикиси кала йаки башқа һайванларниң териси дәсләптә йеңи вақтида йумшақ болуп, кейинчә қурғақ һава тәсиридин тупрақ астида барғанчә қетишип вә тарийип кетидикән. буниң билән җәсәт наһайити обдан қоғдилип , һечқандақ дәхли- тәрузға учримай сақлинидикән. бу хил дәпнә адитидә, кала, қотаз вә төгиләр чоңлуқ йаки күчтүңгүрлүк җәһәттә болсун алаһидә сеһрий күчкә игә һайван болғачқа, бу хил һайванларни биллә дәпнә қилғанда көз тегиштин сақланғили, қәбристанлиқни җин-шайатунлардин қоғдиғили болиду дәйдиған көзқараш илгири сүрүлгән. һайванатқа тевиниш иптидаъий етиқадчилиқниң бир түри болуп, дунйаниң һәрқайси җайлирида йашиған қәдимий милләтләрдә бу хил һайванатқа тевиниш адитиниң изналири тепилиду .

сүрәт мәнбәси:Etnografiska museet, Sweden

қолваққа дәпнә қилиш йалғуз тарим вадисидики бирдинбир өзгичә алаһидилик әмәс, мәсилән, қәдимки мисирдин мушундақ қәбриләр байқалған (BC 3000) . шималий йавропадики дөләтләрдиму, деңиз қарақчилириға мунасивәтлик мушундақ қолвақ шәкиллик қәбриләр мәвҗут. әгәр  қәбристанлиқлар биваситә деңиз вә су билән мунасивәтлик болса, қум дәрйа қәбристанлиқи бизни техиму илгирилигән һалда тәтқиқ қилишқа үндәйду. өрдәк қәбристанлиқидин йәнә төт данә лай сувалған үкәкму тепилған болуп, бу үкәкләр һайат вақтида наһайити һөрмәткә сазавәр болған айалларниң қәбриси иди.

  1. әр-айалларниң җинсий әзасиға тәқлид қилинған йағач түврүкләр вә һәмдәпнә буйумлири

охшашла қум дәрйа вадисидики қәбристанлиқта наһайити зич қадалған егиз-егиз тоғрақ йағичидин қилинған хадиларни учратқили болиду. буларниң бәзилири йапилақ, бәзилири қирлиқ вә бәзилири қизил рәңдә сирланған болуп, йирақтин наһайити җәзибилик көрүниду.

төпиликтә рошән көрүнидиған түврүкләрдин башқа йәнә,кишни һәйран қалдуридиған мөҗизиләр йәрниң тегигә йошурунған иди. әслидә һәр бир түврүкниң тегигә бир үкәк көмүлгән болуп, әр җәсәтләр селинған қәбриләргә қолвақ палиқи шәкиллик, айал җәсәтләр бар қәбриләргә болса су минаси йаки сигарт шәкиллик түврүкләр санчилған имиш, түврүкләр үсти том, астиға барғанчә инчикиләп барған шәкилни алған .  айал җәсәтләр селинған бәзи үкәкләрниң ичигә, әрләрниң җинсий әзасиға охшитип ойулған йағач тайақлар биллә дәпнә қилинған әһвалларму учрайду.

әр-айалларниң җинсий әзасиға охшитилған түврүкләрниң һәр икки типи мубалиғиләштүрүлгән болуп, шүбһисизки буларда уларниң пәвқулъаддә алаһидилики гәвдиләндүрүлгән. түврүкләрниң үсти қисми қизил бойилип,үстигә йуң арғамча билән бир бағлам от-чөп бағлап қойулған. 

шундақ пәрә зқилишқа болидуки, җинсий әзаларға тәқлид қилинған түврүкләр болса әйни дәврдә йашиған инсанларниң көпийиш иқтидариға болған арзусиниң толуқ намайәндиси болуп, буниңдин инсанларниң әйни дәврдики көпийишкә болған еһтираминиң тәсирлик ипадисини қийаслашқа болиду.

алимларниң пәрәзлиригә асасән, йәнә бир җәһәттин кишиләрниң җинисқа тевенишиға символлуқ қилип қалмай, бәлки начар килимат шараъитида һайатлиқни давамлаштуруш , нопусни көпәйтиш, бовақларни сақлап қелиш вә һайатлиққа болған тәлпүнишигиму символлуқ қилинған болуши мумкин дәп қийаслашқа болиду.

  1. ниқаб билән биргә дәпнә қилиш

 һәмдәпнә буйумлири қатарида адәмниң бәш әзаси мубалиғиләштүрүлүп ойулған ниқаблар болуп, қизил рәңдә сирланған, бурун төшүклиридин чүлүк ( йип) өткүзүлүп, еғизиға сәккиз данә нәйчә чиш қилип селинған болуп, ниқапни турақлаштуруш үчүн қоллинилған болуши мумкин. ниқабниң узунлиқи 9.1 сантиметир, кәңлики 6.7 сантиметир, қелинлиқи 4 сантиметир , алаһидә көзгә челиқип туридиған бурниниң егизлики 2 сантиметир келиду. ниқаб наһайити устилиқ билән 

ойулған вә бойалған. киишләрниң йүз шәклини ойуш техникиси нисбәтән аддий болсиму , лекин асасән әстин чиқмайдиған һаләттә.

  1.  оқйа билән биргә көмүш

лопнур районидин тепилған қәбриләрдики бәзи җәсәтләргә оқйа һәмдәпнә қилинған болуп, 20 қәбриниң ичидә 15 қәбридә оқйа тепилған. бу хил әһвал кичик мүрән қәбристанлиқида көп көрүлидиған болуп, һәр бир қәбригә бир данидин йа, үч данидин оқ қойулған. шундақ дейишкә болидуки, иптидаъй динларда «оқ» әрликниң символи болуп, «йа» болса айалларға символ қилинған. бу сирлиқ символлуқ бишарәттин әйни вақиттики лоп аһалилириниң көпийишкә болған тевинишини пәрәз қилишқа болиду.

  1. йалған җәсәтләр

тарим вадисидин қезивелинған бәзи қәбриләргә йағачтин йасалған йалған җәсәтләр көмүлгән һадисиләр учрайду. адәм бәдини шәкли чиқирилип йасалған йағач җәсәтләр, раст җәсәтләргә охшаш шәкилдә бир тәрәп қилинған болуп, йүз қисмиға қизил рәңлик бойақта  «x» бәлгиси қойулған. қийасларға қариғанда бәлким әслидики раст җәсәт өз орнида әмәс, башқа йәрдә болуши мумкин. тәтқиқатларға қариғанда, оттура асийа вә афғанистан қатарлиқ җайларда ислам динидики бәзи әвлийаларниң йаки шеһитларниң мушундақ йалған қәбрилири мәвҗут икән.

  1. җәсәтниң йүз қисмиға чәкмә чекиш

зағунлуқ қәбристанлиқидин тепилған җәсәтләрниң дәпнә қилиш алаһидиликидә, өлгүчиниң йүзини бойаш вә чекиш, көзигә қара таш қойуш, җәсәтниң йүзини терә билән 

ниқаблаш, җәсәтниң ағзини алтун йапрақчиси билән йепиш, бурниға қизил рәңлик йуң тиқип дәпнә қилиш қатарлиқ өзгичә мәдәнийәт һадисилири учрайду. бу хил һадисиләр башқа җайлардики қәдимки қәбриләрдә аз учрайдиған болуп, буни чоңқурлап тәтқиқ қилишқа тоғра келиду.

  1. бәш қат дәпнә қилиш

чәрчән районидики қәдимки қәбристанлиқтин  бир қанчә йүз җәсәт байқалған болуп, 1985-йили уйғур археъолог долқун қәмбири әпәнди вә униң хизмәтдашлири бу қәбристанлиқтин бәш данә җәсәтни археъологийәлик қезип тәкшүргән. буларниң ичидә йуң әдийалға оралған, йениға ичимлик ичидиған мүңгүз вә қойниң баш сөңики қойуп қойулған бовақ балиниң җәсиди бар. җәсәт қатмуқат оралған, биринчи қәвити қомуш бора билән , иккинчи қәвити әдийал билән, үчинчи қәвити қоңур рәңлик кийим билән , төтинчи қәвити йәнә қомуш шахлири, бәшинчи қәвити ат, төгә йаки қотаз терилири билән оралғаниди. 

    илгири лопнур, тарим районлирида тәкшүрүштә болған уйғуршунас пиржавилискийниң байанлириға асасланғандиму,лоплиқларда ( лопнур, керийә уйғурлириниң әҗдади)  19-әсирләрдә бу хил бәш қат кийим билән дәпнә қилиш адитигә охшайдиған дәпнә қилиш адити бар икән. мейитни йуғандин кейин, ақ матадин бәш қат кепән кийгүзиләттикән. биринчи қат кепән бәлгичә, қалғанлири ошуқиға кәлгүдәк узунлуқта икән. қарқурчинда мата болмиғанлиқи үчүн ахирәтлик  кепәнләр кәндирдә тикиләттикән. өлгән киши әр киши болса бешиға ақ сәллә йөгәп, айал киши болса баш йағлиқи билән йүзи йепип қойулидикән. андин дуъалар оқулуп мейит сал билән тошулуп йәргә көмүлүп дәпнә қилинаттикән. әр җәсәт болса, қолвақ тавутниң алдиға узун хада қадилиду, айал киши болса личәк йепилиду. қум дәрйа қәбристанлиқидин тепилған қәбриләрдә худди чучилиқ йопкиларға охшайдиған йөгәкләр билән йөгәлгән җәсәтләр учрайду. җәсәт үстидин йәнә бирқанчә қат йепинчилар билән йепилған. бу типик қатмуқат дәпнә қилиш усули болуп, қумниң һуҗумидин қоғдаш үчүн болса керәк. 

тарим һавзисидики бу хил дәпнә қилиш усуллири ечип бәргән мәдәнийәт болса шәрқий асийадики мәдәнийәт билән түптин охшимайду, әксичә ғәрб мәдәнийити билән болған бағлиниши йеқинрақ. демәк, йипәк йолидики бронза мәдәнийитидики кишиләр шәрқ билән ғәрб оттурисидики мәдәнийәттики бошлуқта көврүклүк рол ойниған, худди кейинки уйғур әвладлири оттура әсир вә йеқинқи заман тарихида рол ойниғинидәк.  

изаһат: бу мақалә апторниң «сәййаһлар изидин» китаби асасида толуқлима киргүзүлүп йезилди.

мәнбәләр:

  1. Ötkür,Zulhayat. 2023.Antropolojik Perspektiften Lopnur Uygurlarinin Ekolojik Bilincine Bir Bakiş .10. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildiriler Kitabı
  2. Kadir, Hebibula 2014. Luobu Ren : Lu Zhou Wen Hua Bian Qian de Ren Lei Xue Yan Jiu-Yi Ka Er Qu Ga Xiang Ge An Wei Li
  3. әнвәр һәсән,«қум дәрйа қәбристанлиқиниң қайта байқилиши вә қезишниң тамамлиниши», 65-бәт
  4. J. P. Mallory, Victor H. Mair, << The Tarim Mummies : Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West>>,2000, p .138
  5. әли әмәт,«археъологийәлик байқалмилардин лопнур районида йашиған қәдимки аһалиләрниң иптидаъий етиқадчилиқиға нәзәр», 2011, 68-бәт
  6. Homayun,Shamim. 2025. Deceptive Sanctity: The Geopolitics of Shrines and Concealed Antiquities In Afghanistan.Cultural Anthropology, Vol. 41, Issue 1, Pp. 82–106.
  7. Alexander Kolesnikov , << Rus Seyyahlarin Gözüyle Kaşgar XIX. Yüzyılın İkinci Yarısı-XX. Yüzyılın Başı>> (2010) ,p. 128
zulhayat otkur

зулһайат өткүр — уйғур почтиси обзорчиси, мәдәнийәт изнаси сәһиписиниң мәсъули

2022-йил 3-айдин, 2025-йил 5-айғичә «әркин асийа радийоси»ниң тәклиплик обзорчиси болуп хизмәт қилған. бу җәрйанда хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита йүргүзиватқан ирқий қирғинчилиқиниң бир парчиси болған мәдәнийәт қирғинчилиқини ашкарилайдиған вә хитай сәпсәтилиригә рәддийә беридиған күчлүк обзорларни елан қилип, җәмъийәттә бәлгилик тәсир қозғиған. ундин башқа изчил түрдә уйғур мәдәнийәт тарихиға аъит вә чәт әлләрдә сақлиниватқан уйғурларға аъит материйаллар һәққидики мәзмунларни хәлқимизгә сунуш арқилиқ уйғур миллий еңини тикләш вә уйғур роһини йашнитиш үчүн күч чиқирип кәлмәктә.