uyghur pochtisi, 29. noyabir
istanbuldiki teklimakan kitabxanisi alte yil jeryanida nechche yüzligen aptorning herxil sahe we zhanirgha tewe 600 xilgha yéqin eserlirini oxshimighan tirazhda tekrar yaki yéngidin neshr qilip tarqatqan, lékin bazar éhtiyajining töwenlishi we yéterlik qollashning bolmasliqi sewebidin taqilishqa duch kelgen. kitabxana qurghuchisi abdujélil turan ependi buni neshriyat xizmitidiki «yalghuzluq» dep xulasilidi. bu orunning taqilishi chet’eldiki uyghur jama’itining kimlik we edebiyat saheside duch kéliwatqan éghir krizisini eks ettürüsh bilen birge, neshriyatchiliq saheside chongqur endishe peyda qildi.
abdujélil turan ependi uyghur pochtisining téléfon ziyaritini qobul qilghanda, taqilish qararining biwasite sewebini bazar éhtiyajining yoqilishigha baghlidi:
«bir yilgha yéqin waqittin béri kitabqa bolghan éhtiyaj asasen tügidi, künlep adem kirmidi. men bir yildin béri dukanning ijarisinimu öz yénimdin chiqirip kéliwatqan bolghachqa, taqashqa mejbur boldum.»
uning déyishiche, u mezkur kitabxanini we neshriyatni uyghur edebiyat sahesige bir kishilik hesse qoshush üchün achqan: «bu kitabxanini échishtiki meqset soda emes, belki uyghur edebiyat medeniyet hayatini chet’elde saqlap qélishqa hesse qoshush idi. eger éhtiyaj dawamlashqan, kishilerning kitabqa bolghan qizghinliqi yuqiri bolghan bolsa, iqtisadiy bésimlargha qarimay dawamlashturghan bolattim.»
abdujilil turan ependining déyishiche, «teklimakan» nami bilen biwasite we wasitiliq halette chet’elde yézilghan kitablardin texminen 300 xil etrapida kitab bésilghan. buningdin bashqa, wetende neshr qilin’ghan kitablarmu éhtiyajgha qarap reqemlik metbe’e qilip bésip tarqitilghan. bularning sanimu 300 xil etrapida bolup, jem’iy 600 xilgha yétidiken. u yene atayin tekitlep, wetende neshr qilin’ghan kitablarning esli neshr organlirining hoquqigha dexli qilinmighan asasta we gheyriy tijariy meqsette bésip sétilghanliqini eskertti.
«medeniyet we mewjutluqimiz» namliq kitabning mu’ellipi, «medeniyetler toqunushi» we «1984» [1] namliq dunyawi meshhur eserlerning terjime qilghuchisi, yazghuchi we terjiman abduréhim dölet ependimu mezkur kitablarning abdujilil turanning yardimi bilen chet’elde qaytidin bésip tarqitilghanliqini éytti. uning bildürüshiche, u pilanlap ijra qiliwatqan «100 nadir kitab» projéktige a’it 20 din artuq kitabnimu abdujilil turan neshr qilip «teklimakan kitapxanisi» da bazargha salghan.
«teklimakan kitabxanisi» yalghuz bir kitabxana bolupla qalmay, muhajirettiki uyghur edebiyati we medeniyitining tereqqiyati üchün köp tereplime hesse qoshup kelgenliki melum. abdujilil turan ependi bu heqte toxtilip mundaq deydu:
«teklimakan kitabxanisi birinchidin chet’elde ana tilda eser neshr qilghusi bar yazghuchilargha biwasite neshr qilish pursiti hazirlap berdi. ikkinchidin, kitabxana yalghuz sétish orni bolupla qalmay, öginish we tetqiq qilish merkizi bolush rolini oynidi. uyghurlarning edebiyati, medeniyiti, tili we tarixigha munasiwetlik tetqiqat élip baridighan magistir we doktorluq oqughuchiliri, shundaqla chet’ellik tetqiqatchilar muraji’et qilidighan ishenchlik matériyal ambiri bolup berdi. axirqisi, kitabxanigha kirgen her bir uyghur oqurmen, bolupmu yashlar ana tili muhitini öz közi bilen körüsh pursitige érishti.»
yazghuchi abduréhim dölet ependimu ziyaritimiz jeryanida teklimakan kitabxanisi we abdujilil turan ependining roligha yuqiri baha berdi:
«chet’elde, bolupmu türkiyede uyghur tarixi, edebiyati we tilshunasliqigha munasiwetlik magistirliq yaki doktorluqta oquwatqan oqughuchilarning abdujilil turan hajim bilen körüshmigenliri yoq déyerlik. menmu özümning doktorluq maqalisini yézish jeryanida, uningdin köp yardem aldim. mesilen: muhemmet elem axunning <xoten tezkirisi>, muhemmet zerf qarajimning <perghane we qeshqer tarixi> qatarliq, tépish qiyin bolghan birinchi qol menbelerni hajim arqiliq taptim we uningdin köp paydilandim. ijtima’iy we diniy sahede tetqiqat bilen shughullan’ghanlarningmu <teklimakan kitabxanisi> we hajimning yardimini almighanlar yoq dep qaraymen.»
«neshriyatchiliq hayatingizda iqtisadiy qiyinchiliqtin bashqa sizge eng chong bésim bolghan amil néme?» dégen so’alimizgha abdujilil turan ependi mundaq dep jawab berdi:
«resmiy halette siyasiy yaki eqliy mülük hoquqigha da’ir bésimgha duch kelmidim. lékin eng chong qiyinchiliq insanlarning hemkarlishishigha munasiwetlik, yeni neshr xizmitide yalghuz qélish we yardemlishidighan insanlarning azliqi boldi. men eng éghir hés qilghan nuqta bolsa, hemkarlashquchilarda mes’uliyet tuyghusining töwen bolushi boldi. hetta burun xalisane qilidighan terjime ishi üchün hazir pul bersingizmu pishshiq, süpetlik qilip béridighan kishini tépish qiyin’gha toxtaydighan halet shekillendi. asasen xizmetlerning yüki yalghuz méning zimmemge yüklendi. bu <yalghuzluq >kitabxanining iqtisadiy bésimdin bekrek bésim peyda qildi. »
ana til teshebbusichisi abduweli ayup ependimu «teklimakan kitapxanisi» heqqide toxtalghanda, bu kitapxanining muhajirette «teklimakan uyghur neshiriyati» namida kitap neshir qilip, yene özi tarqitip köp japa chekkenlikini tilgha alidu.
yazghuchi abduréhim dölet ependining bildürüshiche,«teklimakan kitabxanisi» yaki shuninggha oxshighan uyghurche kitabxanilarning taqilip kétishi qarimaqqa peqet bir tijaret ornining axirlishishidek körünsimu, yene bir tereptin bir milletning meniwiy ehwalini we meniwi éhtiyajigha tutqan pozitsiyesini körsitip béridiken. u buningdin ilgiri taqalghan «hira kitabxanisi» we «sutuq bughraxan kitabxanisi» ni tilgha élip, kitabxanilarning taqilishining milletning qollishi bilen zich munasiwetlik ikenlikige isharet qilip mundaq dédi:
«türkiyege oxshash, eng az dégende 40 yaki 50 ming uyghur bar dep qaralghan yerde, yene kilip ularning 15 mingdin köpi yashawatqan istanbulda bu kitabxanilarning taqilip kétishi, pütün dunyadiki muhajirlirimizning yüzige sélin’ghan qattiq bir testek. bu taqilish uyghur medeniyiti we kimlikimizni saqlaymiz dégen shu’arning emeliyette yalghanliqini, milletning bolsa <palta chüshküche kötekke aram> pelsepisi boyiche yashawatqanliqini körsitidu. eger biz özimizning jismaniy éhtiyajinila közde tutidighan halgha chüshüp qélip, meniwi éhtiyajimizni untup ketsek, barghanche haywaniyliqqa qarap yéqinlashqan bolimiz. kitabxanilarning taqilip kétishi we uyghurlarning kitab oqumasliqi xitayning wetende yürgüziwatqan qirghinchiliq siyasetlirige yiraqtin awaz qoshuwatqanliqimizni, özimizni özimiz öltüriwélish sépige eza boluwatqanliqimizni körsitip béridu.»
kitapxanining taqilishiqa qarita muhajirettiki bir qisim uyghurlar herxil inkaslarni bildürüshken. bu heqte almas haji isimilik tordash qayghusini mundaq ipadiligen: «istanbulning tar kochiliridin orun alghan bir qanche uyghur kitabxaniliri yéqindin béri arqa-arqidin taqilip axirda shu <teklimakan uyghur kitabxanisi> qalghan idi. bumu taqliptu. bu kitabxana <teklimakan uyghur neshriyati> bilen tomurdash bolghachqa, muhajirettiki uyghurlar hayatida buning ehmiyiti chong idi.»
abduréhim dölet ependimu ,«teklimakan kitabxanisi» ning taqilishi seweblik tetqiqatchi, yazghuchi we oqurmenlerning muhim bir paydilinish menbesidin mehrum qalghanliqini bildürdi. uning qarishiche, kitabxanining shekil jehettin taqilip kétishining pisxikiliq zerbisi zor bolup, qollashning ajiz bolushi seweblik yazghuchi we tetqiqatchilar éghir bésim hés qilishi, hetta tetqiqat qizghinliqigha soghuq su sépilishi mumkin iken. chünki barliq yazghuchi we tetqiqatchilar qollashqa muhtach bolup, eger qollash bolmighanda, bu sahede ish qiliwatqanlar özining meniwi énérgiyesidin ayrilip qalidiken, buning netijiside, tetqiqat we yéziqchiliq ishliri éghir derijide suslishishqa qarap mangidiken.
kitapxanining taqalghanliq uchuri tarqalghandin kiyin, uyghur pa’aliyetchi we uyghur tereqqiyat fondining mes’uli rizwan’gül nurmuhemmet xanimmu epsulan’ghanliqini bildürüsh bilen birge, muhajirettiki uyghurlarni ortaq küch chiqirip, neshriyat we mekteplerni saqlap qilishqa chaqirghan. u, bu taqilishni «zor yoqitish» we «uyghurlar bir-birmizni yölimisek, bir-birlep yéqilimz», dégen.
ziyaret esnasida abdujilil turan ependidin: «kitabxana taqalghan bolsa, sétilmighan kitablarni qandaq bir terep qilish pilaningiz bar? ular hazir nede saqliniwatidu?» dep soriduq. muhajirette nurghun kishining bu mesilige nahayiti qiziqiwatqanliqini ilawe qilduq.
abdujilil turan ependi: « <teklimakan kitabxanisi> taqalghan bolsimu, <teklimakan uyghur neshriyati> emeldin qalghini yoq. <teklimakan uyghur neshriyati> dawamliq neshr xizmetlirini dawamlashturidu. sétip chiqirilmighan kitablargha kelsek, istanbuldiki bir xeyrsöyer uyghur waqitliq orun bérip turdi; kitablarni hazirche shu yerde qoyup turduq. pilanimiz boyiche, istanbulda bolghan éhtiyajliq kishiler aldin kéliship élip ketse bolidu, uning sirtidikilerge pochta yaki bashqa yetküzüsh qanalliri arqiliq sélip bérishke herdem teyyarmiz», dep jawab berdi.
abdujilil turan ependi ziyaritimizning axirida, weten sirtidiki barliq yazghuchilarni dawamliq qelem tewritishke ilhamlandurdi:
«neshr qilidighan kitab bolsa, yazghuchilirimiz méni izdese bolidu. tirazhi köp bolmisimu meyli, éhtiyajgha qarap reqemlik bésip, yetküzüp bérimiz. kitabxanining taqilip qélishi yazghuchi dostlarni meyüslendürmisun, yazghuchilar téximu mes’uliyetchan bolup, dawamliq qelem tewritishi kérek. uyghur medeniyiti, uyghur edebiyati, qisqisi uyghur kimlikini saqlap qalimiz deydikenmiz dawamliq yézishimiz kérek; yézish arqiliq eng yaxshi qoghdash meqsitige yetkili bolidu.»
igilinishche, 2010- yilidin kéyin türkiyede uyghurlarning sani künséri ashqan. buni közde tutup, «sutuq bughraxan kitabxanisi», «hira kitabxanisi», «teklimakan kitabxanisi» we «qutadghu bilik kitabxanisi» qatarliq kitabxanilar échilghan. epsuski, 2021- yili mart aylirigha kelgende «hira kitabxanisi», 2023- yili 1- dékabirda bolsa «sutuq bughraxan kitabxanisi» melum sewebler tüpeylidin taqalghan. abdujilil turanning éytip bérishiche, «teklimakan uyghur kitabxanisi» 2017- yili échilghan we oxshash namda qanuniy resmiyetlik neshriyat en’ge élin’ghan bolup, 2025- yili noyabirda bu kitabxanimu oxshash sewebler bilen taqilishqa mejbur bolghan.
[1] abduréhim dölet in’glizchidin terjime qilghan bolup, teklimakan uyghur neshiriyati teriipidin neshr qilinp, teklimakan kitapxanisida bazargha silin’ghan.
muhemmet abdumijit «uyghur pochtisi» ning muherriri we muxbiri. u xelq’ara jem’iyetning uyghur mesilisige tutqan pozitsiyesi we diyasporadiki medeniyet hadisiliri heqqide tekshürüsh xaraktérlik xewerlerni yazidu.
