zulhayat ötkür

yéqinqi yillardin buyan köpligen xitay taratqulirida qaraxaniylar xanliqigha a’it mis yarmaq we bu yarmaqlarning üstige chüshürülgen «tawghach »sözi xitayning nöwettiki «xitay ortaq kimliki» chüshenchisi teshwiqatigha baghlinip teshwiq qilinmaqta.

«xitay axbarat tori», «shinjang géziti» qatarliq xitaydiki nopuzluq axbarat wasitilirining 21-séntebir xewirige qarighanda, xitay hökümiti ürümchi, qeshqer we turpan qatarliq sheherlerde, shundaqla xitayning herqaysi ölke-sheherliride qaraxaniylar xanliqigha a’it bolghan qedimki yarmaqlarni nurghun qétim körgezme qilghan. yene taratqulardin érishken melumatlargha asasen, xitay da’irilirining qaraxaniylar döliti tengge pullirining yüzige chüshürülgen xetlerni suy’istimal qilip, «yéngi sepsete» lernimu bazargha séliwatqanliqi melum boldi.

bu heqte xitay zadi néme deydu? aldi bilen xitay teshwiqat da’irilirining «tawghach» sözini özining siyasiy teshwiqatigha qandaq xizmet qildurghanliqigha nezer sélip baqayli.

1980-yili wetinimizning artush rayonidin,  11-esirde qeshqerni eerkez qilip qurulghan  qaraxaniylar xanliqi teripidin tarqitilghan 130 kilogiram éghirliqtiki mis yarmaqlar bayqalghan idi. bu xil yarmaqlarning yasilish uslubi xitay pul yasash téxnikisiidin roshen perqlinidighan bolup, oyup yaki quyup yasalmighan, belki soqup yasalghanliqi mutexessisler teripidin ispatlan’ghan. 

mezkur yarmaqlarning üstige chüshürülgen xetler we süretlerge asasen , bu dewrde tarqitilghan pullarni birqanche türge ayrishqa bolidu. derweqe, qaraxaniylar xanliqining tengge pulliri özgiche alahidiliki we tarixiy qimmiti bilen dunya ilim sahesining diqqitini tartip kelgen idi. bir qisim tenggilerning aldi yüzide «allahdin bashqa xuda yoqtur, muhemmed uning elchisidur» dégen xetler; keyni yüzide «musulmanlarning igisi sulayman qdir tawghach xaqan» dégen xetler bar. pullarning qaysi xanning hökümranliq dewride soqulghanliqigha a’it oxshimighan közqarashlar mewjut. halbuki, pul yüzidiki«tawghach xaqan» atalghusining xan jemeti zatlirining salahiyitini bildüridighanliqi nahayiti éniq birheqiqet. bu heqte ilgiri qaraxaniylar xan jemetidikilerning ewladmu ewlad «tawghach» we« bughraxan» namlirini birlikte qollan’ghanliqigha a’it pakitlar bu nuqtini ispatlap béreleydu.

xitay teshwiqatchiliri «tawghach xaqan» sözini ahang terjimiisi boyiche, «桃花石可汗» (tawxuashi kéxen) dep atighan. ular yene «tawghach» atalghusining eyni waqittiki shimaliy song xandanliqini közde tutqanliqidin ibaret özliri oydurup chiqqan «heqiqet» ni pesh qilip kelmekte. téximu külkilik yéri shuki, 11-esirde qeshqerde yashighan büyük uyghur ellamesi mehmud kashigherining «türkiy tillar diwani» ni shipi keltürüp, «kitabta mehmud kashigheri «chin» dep atighan jaylar öz dewride junggoni körsitetti, «machin» démek , del song sulalisidur » dep biljirlashmaqta . xitay taratquliri yene, «bu menidin éytqanda, <tawghach xaqan> dégenlik <büyük xaqan yeni pütkül junggoning xaqani> dégenlik bolidu. bu bizge, qaraxanilar sulalisining eyni waqitta xitay song sulalisining bir terkibiy qismi ikenlikini chüshendüridu, shundaqla gherbiy diyardiki bir qisim milletlerning eyni waqitta xitay ortaq zémini chüshenchisige ige ikenlikini ispatlap béridu » deydighan teshwiqatlarni küchep yaymaqta.

xitay teshwiqatchilirining «tawghach» atalghusini shi jinpéng dewridiki xitay ortaq gewdisi berpa qilish idé’ologiyelik herikiti üchün qollinishi,tégi-tektidin alghanda ilmiyliqni közge ilmasliq we tarixiy pakitlargha estayidil mu’amile qilmighanliqtur. bu qilmish emeliyette xitay hökümitining uyghur xelqini assimilyatsiye qilish pilanining bir qismi bolup, xelq’aragha özining mustemlikichilik qilmishini aqlash üchün teyyarlighan yalghan tarixiy asasliridin biri dep xulasileshke bolidu.

undaqta, alimlar «tawghach xaqan» atalghusi heqqide qandaq chüshenchilerni bergen? bir qisim türkologlar we uyghur edibliri bu heqte, 11-esirde yézilghan türkiy tillar qamusi«diwanu-lughetit türk» we dédaktik eser«qutadghu bilig» qatarliq menbelerdiki «chin, machin, tawghach we tawghach xaqan» atalghulirining ayrim-ayrim halda islamiyettin burunqi we kéyinki qollinilish ehwali, shuningdek menisi heqqqide chongqur mulahizilerni hem tetqiqatlarni élip barghan. tetqiqat netijiliri«tawghach» atalghusining, xitay teshwiqatida körsitilgendek xitay térritoriyesini emes, belki türk-uyghur xelqi yashighan zéminlarni körsitidighanliqini delillep béridu.  shunga xitay teshwiqatchilirining «tawghach» we «tawghach xaqan» atalghulirini we ularning oxshimighan tarixiy basquchlardiki menilirini qara-qoyuq halda bir-birining ornigha dessitishi, ilmiy pakitlargha hörmetsizlik qilghanliqqa barawer.

uyghur alimi abdüshükür muhemmed imin «chin we machin» atalghulirining jughrapiyelik uqumi heqqide toxtilip, xitayning song sulalisi uqumi bilen qarighularche arilashturiwétishke bolmaydighanliqini tekitligen idi.

uyghur edib ghalip barat erk, mehmud kashigherining diwandiki közqarashlirini tarixiy pakitlar bilen sélishturup, bu heqte nahayiti chüshinishlik formulani bizge qaldurghan, ghalip barat erk ependi mundaq dep qaraydu: tawghach = machin, xitay=chin bolidu. mehmud kashigheri zamanisidin burun u xeritide körsetken «machin » dégen jaylarning ismi tawghach bolghan. mehmud kashigheri zamanisigha kelgende tawghach déyilmestin«machin» dep atalghan. shunga musulman uyghurlarning nezeride tawghach hergizmu «machin» ni körsetmigen. 

yene bir misal körsetkek, qurban turan ependining 1997-yili«shinjang tezkirisi» zhurnilida élan qilin’ghan«tabghachqa éniqlima»namliq ilmiy maqalisidimu, bir qisim rus türkologlarning tetqiqatliri we qedimki uyghur tilidiki matériyallargha asasen «tawghach» atalghusining islamiyettin burunqi qollinish ehwali heqqide analiz élip bérilghan bolup, ghalip barat erkning közqarishini qollaydu. qurban ependi 6-esirlerde kök türk dewridiki «menggü tash abidiliri» de körülgen «tabghach» sözining ilgiri xitay yaki junggoni körsetken bolsimu, kéyin qaraxaniylar sulalisi dewrige kelgende, ahangdashliq jehettin «tawghach» sözige özgergenliki,  mene jehettinmu zor özgirish yüz bérip, bu atalghuning «xitay» ni körsetmeydighan bolghanliqi, eksiche «machin» élining nami süpitide ishlitilgenliki közqarishini ilgiri süridu.

xitay hökümiti teshwiqatchiliri nöwette qaraxaniylar xanliqi qedimki tenggilirini xitaylar bilen uyghurlarning ittipaqliq we uyushishining tarixiy birlikini ipadileydu dep jar salmaqta. bu teshwiqatchilarning qolidin kélidighini peqetla dawrang sélish we tarixni burmilap körsitish. ishinimizki, ilmiy pakitlar we ilmiy yekünler aldida, xitay teshwiqatchiliri öz-özini mat qilidu we özining siyasiy oyunining qurbanigha aylinidu, xalas.