uyghur pochtisi, 10-dékabir
hebibulla izchi

uyghur akadémiyisi bilen uyghur herikiti teshkilatining teshkillishi, awstraliye uyghur jem’iyiti, uyghur tetqiqat merkizi (amérika), dréksél uniwérsitéti, kanada sherqiy türkistan jem’iyiti, sherqiy türkistan tetqiqat fondi (türkiye), jorj washin’giton uniwérsitéti, xelq’ara tibet herikiti, amérika xelq’ara jumhuriyetchiler inistituti, amérika memliketlik démokratiye instituti, ‍amérika döletlik démokratiye fondi, shiwéytsariye uyghur jem’iyiti, amérika uyghur jem’iyiti, uyghur démokratiye we kishilik hoquq merkizi (gérmaniye), yawropa uyghur medeniyet merkizi (norwégiye), uyghur kishilik hoquq qurulushi, uyghur hoquqlirini qoghdash qurulushi (kanada), kommunizm qurbanlirini xatirlesh fondi we dunya uyghur qurultiyi qatarliq teshkilat we organlarning hemkarliqida 2025-yili 9-dékabir amérika paytexti washin’gitonda «uyghur irqiy qirghinchiliqigha qarshiliq» namliq bir qatar pa’aliyetler bashlan’ghan.

bu bir heptilik pa’aliyet ichide 2021-yili londonda échilghan uyghur sotining xitay hükümitining sherqiy türkistanda élip barghan zulumlirini «irqiy qirghinchiliq» dep höküm qilghanliq munasiwiti bilen « 9-dékabir uyghur irqiy qirghinchiliqini xatirlesh küni», «10-dékabir xelq’ara kishilik hoquq küni» we 12-dékabir 1985-yili ürümchide yüz bergen oqughuchilar namayishining xatire küni munasiwiti bilen muhakime yighinliri, medeniyet körgezmisi we namayishlarni öz ichige alghan bir yürüsh pa’aliyetler orunlashturulghan.
bu munasiwet bilen amérika paytexti washin’gton’gha jem bolghan ondin artuq teshkilat we organning wekilliri 9-dékabir amérika döletlik axbarat sariyida «9-dékabir uyghur irqiy qirghinchiliqini xatirilesh axbarat élan qilish yighini» ötküzgen. sahibxana teshkilat bolghan uyghur akadémiyesining re’isi, tibbiy dora tetqiqat alimi, dunya uyghur qurultiyining aliy meslihetchisi doktor réshat abbas ependi mezkur yighinning échilish sözini qilghan. u sözide, xitay hökümitining keng kölemlik tutqun qilish, mejburiy emgekke sélish, a’ililerni ayriwétish, diniy basturush we uyghur kimlikini yoqitish qilmishlirining bügün’giche dawamlishiwatqanliqini otturigha qoyup, amérika parlaméntini «uyghur irqiy qirghinchiliqi jawabkarliq we jaza qanuni» we «uyghur siyasiti qanuni»ni ilgiri sürüshke, shundaqla, dunya miqyasidiki hökümetlerni mejburiy emgekke qarshi qanunlarni yolgha qoyushqa we muhajirettiki uyghurlarni xitay hükümitining dölet halqighan basturushidin qoghdashqa chaqiriq qilghan.
mezkur yighinda söz qilghan dunya uyghur qurultiyining sabiq re’isi, uyghur kishilik hoquq-démokratiye merkizining re’isi dolqun eysa buningdin töt yil burunqi londonda échilghan uyghur sotining hüküm chiqiriish jeryanini eslep ötüp, sot mehkimisining re’isi sér jé’offréy naysning xitay hükümitining sherqiy türkistan xelqige élip barghini «insaniyetke qarshi jinayet, irqiy qirghinchiliq» dégen hökümni élan qilghanliqini; bu munasiwet bilen dunyaning herqaysi jayliridiki ondin artuq dölet we yawropa parlaménti hazir uyghur qirghinchiliqini étirap qilghanliqini, bir yildin kéyin, b d t insan heqliri aliy komissarliqi ishxanisi özining tarixiy bahasini élan qilip, bu xil qilmishlarning «xelq’ara jinayet, bolupmu insaniyetke qarshi jinayet» bolushi mumkinlikini jezmleshtürgenlikini otturigha qoyghan.
bu axbarat élan qilish yighinda yene qurultay ijra’iye komitéti re’isi rushen abbas, qurultayning ali meslihetchisi ömer qanat, qurultay yashlar komitéti mudiri rizwan’ay ilham, amérika uyghur birleshmisining re’isi misran qatarliqlar söz qilghan bolup, rushen abbas xanim sözide londondiki musteqil sot mehkimisi teripidin testiqlan’ghan, köp hökümetler teripidin étirap qilin’ghan we lagir shahitliri, mutexessisler we hetta birleshken döletler teshkilati teripidin xatirilen’gen qirghinchiliqning hergiz toxtap qalmighanliqini we bu qirghinchiliqning xitay hükümitining rehimsizliki astida yenila dawamlishiwatqanliqini, milyonlighan uyghurning tutqun qilinip qul ishchi qilin’ghanliqini, a’ililerning parchilinip, balilarning kimlikining yoqitilip assmilatsiyege uchrighanliqini, ayallar mejburiy tughmas qilinip, erler qul süpitide lagérlargha we zawutlargha mejburiy yötkep kétiliwatqanliqini tekitlep, buning bir tarix emes, belki hazir yüz bériwatqan ré’alliq ikenlikini, xitay hükümitining saxta sinlar we özgertilgen hékayiler bilen qirghinchiliqni yoqqa chiqirishqa orunup, inkar qilish, diqqetni chéchish, aldamchiliq qilishni dawamlashturuwatqanliqini otturigha qoyghan.
shiwitsariye uyghur jemiyiti re’isi we qurultay yashlar komitéti mudiri rizwan’ay ilham uyghur sot mehkimisining qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlerni qarar qilghanliqining töt yilliqini xatirilewatqan bu künde, buning peqet qanuniy höküm emes, belki xelq’ara jem’iyetke qaritilghan éniq exlaqiy chaqiriq ikenlikini esleitip, bu yerdiki mesilining bu qirghinchiliqni hükümetlerning étirap qilishla emes belki ularni mes’uliyetnimu üstige élishi kéreklikini, ziyankeshlikke uchrawatqanlarni qoghdash, jinayetchilerni jawabkarliqqa tartish we her xil shérikchilikni toxtitish üchün, hökümetler we organlar öz endishilirini éghizaki ipadileshtin halqip, xelqimizning ré’alliqini heqiqiy özgerteleydighan konkrét heriketlerni qilishi kéreklikini chaqiriq qilghan.
uyghur kishilik hoquq qurulushi mudiri we dunya uyghur qurultiyi aliy meslihetchisi ömer qanat londondiki musteqil uyghur sotining ghelbilik tamamlinishi üchün uyghur kishilik hoquq qurulushining xitayning uyghur qirghinchiliqigha munasiwetlik doklat we melumatlarni teyyarlighanliqini, musteqil uyghur sotining qararlirida lagir shahitliridin qelbinur sidiq, gülbahar jélilowa, zumrat dawat, tursun’ay ziyawudun, mihrigul tursun we ömer bek’ali qatarliqlarning xitayning türlük bésim we tehditlirige qarimay özlirining jaza lagirliridiki kechürmüshlirini anglitishi we qirghinchiliq heqqide guwahliq bérishining nahayiti muhim rol oynighanliqi üchün ulargha aliy éhtiram bildüridighanliqini ipadilep, amérika bashchiliqidiki démukratik ellerni uyghur qirghinchiliqini toxtutush üchün xitaygha emeliy heriket qollinishqa chaqirghan.
yighin axirida yene amérika uyghur birleshmisi re’isi misran dolan yéqinqi sekkiz yildin béri uyghurlarning tarixta körülüp baqmighan éghir zulum we qirghinchiliqqa uchrighanliqini, uyghurlarning bu qirghinchiliqni toxtutush we erkinlikke érishish üchün qolidin kélishiche küchewatqanliqini, uyghur teshkilatlirining peqetla uyghur awazini gherb döletliride anglitish bilenla qalmay, belki uyghur yashliriningmu yétiship chiqishi üchün küch chiqirishi kéreklikini alahide tekitligen.