«lop nahiyesi: munewwer en’eniwi junggo medeniyiti mekteplerge kirdi, köp xil ma’arip balilarning qelbini ozuqlandurdi» témisidiki süret. xitay changchilisi orundawatqan uyghur balilar.

uyghur pochtisi, 11-yanwar

zulhayat ötkür

xitayning sherqiy türkistandiki eng chong axbarat wasitisi bolghan «shinjang géziti» xewirige asaslan’ghanda, yéngidin tüzitish kirgüzülgen «dölet ortaq til- yéziqi qanuni» 2026- yil 1- yanwardin bashlap resmiy ijra qilinidiken.

mezkur qanun bundin 25 yil burun yeni 2001- yil 1- yanwarda élan qilin’ghan bolup, bu qétim uninggha qismen tüzitishler kirgüzülgenliki melum. igilinishche, yéngi qanun jem’iy 5 bab, 32 maddidin terkib tapqan iken.

xitay teshwiqatlirida éytilishiche, bu qétim «dölet ortaq til- yéziqi qanuni» gha qayta tüzitish kirgüzülüp élan qilinishning meqsiti, xitay jem’iyitidiki ma’arip, ammiwiy mulazimet, xelq’araliq yermenke- pa’aliyetlerde we tor boshluqida, ölchemleshken xitay tili we yéziqi putongxua (mandarin) qollinish we ishlitishni téximu kücheytish üchün iken. xitay kompartiyesining zuwani bolghan «xelq géziti» chinadaily.com.cn  ning xewirige qarighanda, bu qanunda yene til ishlitish bilen munasiwetlik bolghan qanuniy mejburiyetler we jazalarning kücheytilidighanliqimu belgilen’gen.

közetküchilerning qarishiche, bu qanunning yéngidin yolgha qoyulushi uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerning öz ana tilini qollinish boshluqini téximu taraytiwétish bilen birge, xitay medeniyitige assimilatsiyelishish qedimini téximu tézlitidu.

uyghurlargha nisbeten éytqanda, nöwette xitay hökümitining irqiy qirghinchiliqigha uchrawatqan, uyghur tili we medeniyiti yoqilishqa yüzlinip éghir halsirap qalghan weziyette, «dölet ortaq til- yéziqi qanuni» ning yolgha qoyulushi, uyghur xelqining öz ana til- yéziqini qollinishning «qanunsizliq» ramkisi astida bir terep qilinidighanliqidin, uyghur yash ewladlirining bundin kéyin xitay tilini mejburiy halda emes, öz ixtiyarliqi bilen öginidighan weziyetke qistap kelgenlikidin dérek béridu.

sözni 2001- yili «dölet ortaq til- yéziqi qanuni» yolgha qoyulghandin kéyin, uning sherqiy türkistandiki uyghur tili we medeniyitige körsetken tesiridin bashlashqa toghra kélidu.

bu qanun yolgha qoyulghandin kéyin, uyghur ma’aripi, oqu- oqutush ishliri we derslik kitablar éghir weyranchiliqqa uchridi dep éytalaymiz. uyghur élida 2004- yilidin bashlap, xitay hökümiti barliq bashlan’ghuch we ottura mekteplerde qosh tilliq oqutushni xitayning sotsiyalistik bazar igilikining telipi ikenlikini jakarlidi we shundin étibaren, yesli, bashlan’ghuch mekteplerde qosh tilliq ma’aripni yolgha qoyush shiddet bilen ewj élip, 2017- yiligha kelgende, xitay tilining uyghur tilining ornini igilishi resmiy ishqa ashuruldi. uyghurche derslik kitablarning ornigha xitayche derslikler dessitildi. buninggha egiship uyghur rayonida neshir qiliniwatqan uyghurche kitablar we türlük neshir buyumliri aziyishqa, hetta pütünley dégüdek toxtap qélishqa qarap yüzlendi, xitay hökümiti özi neshir qilghan kitablarning mezmunidimu rushen özgirishler yüz bérip, uyghur tarixi, medeniyiti we edebiyatigha a’it mezmunlar xitayning idé’ologiyesige maslashturuldi.

uning üstige tiyatirxana, kitabxana we ijtima’iy alaqe supiliri we tor betliri qatarliq uyghur tilidiki cheklik «boshluq»lar xitay hökümitining kontrolluqi astida idi. uyghur tilining cheklik imkaniyetler da’iriside az- tola mewjut bolup turushi uyghur xelqining xitay tilining hökümranliqigha qarshi tinch qarshiliq körsitish iradisining simwoli bolup qalghanidi.

halbuki, xitay hökümitining uyghur élini idare qilish üchün layihelen’gen «shinjanggha nuqtiliq yardem bérish» we «medeniyet arqiliq shinjangni ozuqlandurush» dégendek bir qatar istiratégiyelik siyasetlirining yolgha qoyulushigha egiship, xitay tili pütkül uyghur éli miqyasida mejburiy halda hökümet, ma’arip sistémisi, hetta kündilik turmush alaqiside hökümran tilgha aylanduruldi. xitay kompartiyesi rehbiri shi jipéngning «medeniyet kimlikining yadrosi til kimlikide bolushi kérek» chaqiriqi astida, uyghurlargha qarita xitay tili sewiyesi kishilerning sapasini ölcheydighan ölchem qilindi. buning bilen, uyghurlardin terkib tapqan ma’arip sépida we dölet memuriy xizmetchiliri arisida tasqash élip bérilip, minglighan xadimlar ishtin boshitildi we atalmish terbyelesh merkezlirige ewetildi. ana til yesliliri achqan, uyghur tili dersliki tüzüshke qatnashqan kishiler közdin yoqitildi yaki éghir qamaq jazalirigha muptila qilindi. «jinning qesti shaptulda» dégendek, xitay hökümiti boshighan xizmet orunlirigha xitay köchmenlirini yötkep keldi. buning bir misali süpitide, xitay ma’arip ministirliqining〔2003〕4 nomurluq höjjitide körsitilgen doklatni pakit qilip ötüshke erziydu. mesilen, 2002- yilidin buyan, shendung ölkisidin her ikki yilda texminen 200 oqutquchini jenubiy uyghur élidiki töt wilayet we shimaliy uyghur élidiki üch rayon’gha ewetken. bu xil sür’et bilen mölcherligende, xitay ölkiliridin uyghur éligha ewetilidighan oqutquchilarning omumiy sani bir qanche minggha yétishi mumkin.

béyjing, shangxey, tyenjin we jyangsu qatarliq sheher we ölkilerdin yiligha 800 neper ottura mektep oqutquchisi uyghur éligha ewetilgen. bularning teminati üchün merkiziy hökümetla 8 milyon 300 ming yüen meblegh ajratqan. rushenki, xitay ölkiliridin uyghur éligha ewetilgen köchmenler yuqiri ma’ash we teminattin behriman bolush sherti astida teklip qilinidu. 

 2024- yiligha kelgende, ilgirikige qarighanda téximu qizillashqan, xitay kimlikige téximu yéqinlashqan mezmunlar bilen tolghan  yéngi bir yürüsh derslik kitablarni neshr qilish bahanisi bilen, uyghur ma’aripi özining milliy en’enisidin, pisxik yiltizidin barghanséri yiraqlashturuldi. bügünki künde xitay hökümiti uyghurlarni peqetla süküt qilishqa yaki öz ixtiyarliqi bilen xitay tilini tallashqa mejbur qilmaqta.

2025- yildiki shinjang hökümet xizmiti doklatidiki sanliq melumatlargha asasen, uyghur élida ölchemlik xitay tilini öginish nisbiti %72.2 bolup, bu her on ademning texminen yettisi xitay tilida alaqe qilalaydu dégenliktin ibaret. bu xil weziyette «dölet ortaq til- yéziqi qanuni» ni yéngidin tüzüp we yolgha qoyushning zörüriyiti barmu- yoq dégen su’al tughulidu. bizge ayanki, xitay hökümiti uyghur tilining ornigha xitay tilini dessitish, uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerni öz ana tilini qollinish hoquqidin mehrum qilish jinayetlirini yépish üchün, mezkur qanunni qalqan qilmaqchi bolghan, yaki bashqiche til bilen ipadilisek, qanuniy jinayitini «qanun» arqiliq qoghdimaqchi bolghan.

uyghur tili we yéziqi cheklen’gen teqdirde uyghurlarning milliy ma’arip jehette arqigha chékinipla qalmay, belki yene uyghur medeniyitiningmu éghir buzghunchiliqqa uchraydighanliqini tesewwur qilalaymiz. uyghur tilining cheklimige uchrishi bilen teng uyghurlarning milliy kimlikini berpa qilidighan amillardin diniy étiqad, örp- adet we en’ene qatarliqlarmu öz qimmitini yoqitidu we kéyinki ewlatlargha yetküzülüsh yolliri késip tashlinidu.

eskertish: obzordiki közqarash we nuqti’iynezerler uyghur pochtisining meydanigha wekillik qilishi natayin.