уйғур почтиси
16-феврал
голландийәдә турушлуқ уйғур паъалийәтчи абдуреһим ғени 14-феврал күни голландийәниң дәнһаг шәһәрлик һөкүмәт бинасида хитай әлчиханиси уйуштурған хитай чаған байрими паъалийитидә, тинч шәкилдә наразилиқ намайиши елип барғандин кейин, зорлуқ билән нәқ мәйдандин сөрәп елип чиқилған.бу хтай һөкүмитиниң чәтъәлләрдә йашаватқан уйғурларниң әркин сийаси паъалийәтлирини бастуруш үчүн илип барған, дөләт һалқиған бастуруш һәрикәтлириниң йәнә бир ашкара намайәндиси һесаблиниду.
елан қилинған син материйалиға асасланғанда, абдуреһим ғениниң қолида пилакат көтүрүп намайиш қилғанлиқини, хитай чирайдики шәхсләр вә аманлиқ қоғдиғучиларниң униңға зорлуқ билән илип маңғанлиқини ениқ көргили болиду. абдуреһим ғени «уйғур почтиси»ға мундақ деди: «мән пәқәт хитай һөкүмити уйғурларға қарши ирқий қирғинчилиқ елип бериватиду; голландийә уйғур қирғинчилиқини етирап қилған дөләт; хитай мениң 19 нәпәр туққнимни тутқун қилди; дадамни һайатидин айриди. хитайниң тәшвиқатиға ишәнмәңлар, уйғур қирғинчилиқини тохтат!» дегән мәзмунларда намайиш чақириқи елип беривататтим, улар маңа зорлуқ ишләтти.»
«уйғур почтиси» (Uyghur Post) ниң тәкшүрүшлиригә асасланғанда, бу, мәзкур орунда өткүзүлгән 24-нөвәтлик йиллиқ мәмликәтлик хитай йеңи йилини тәбрикләш паъалийити икән. дәнһаг шәһәрлик хитай мәдәнийәт мәркизи елан қилған голланд тилидики учурда мундақ дейилгән:
«бу паъалийәт хитай хәлқ җумһурийити мәдәнийәт вә сайаһәт министирлиқи билән хитай хәлқ җумһурийитиниң голландийә падишаһлиқида турушлуқ әлчиханиси тәрипидин уйуштурулған болуп, дәнһаг (The Hague) шәһәрлик һөкүмәт вә голландийәдики бир қанчә хитай җәмъийәтлириниң қоллишиға еришкән. номурларни җеҗйаң ву опера тәтқиқат мәркизи (җеҗйаң ву опера өмики) көрситиду.»
буниңдин икки йил илгири дәл мушу мәйданда хитай усулчилириниң уйғурларниң кийимлирини кийип, уйғур қийапитигә киривелип усул ойниғанлиқи паш қилинған иди. әйни вақитта абдуреһим ғени қатарлиқ паъалийәтчиләр нәқ мәйданға берип бу қилмишни паш қилған син көрүнүши интернетта көп тарқалған иди.
бу йилму абдуреһим ғени кантонлуқлар вә башқа уйғурлар билән охшаш әндишиниң түрткисидә нәқ мәйданға барған. униңға җәсур вә әхмәтҗан исимлик икки уйғурму һәмраһ болған. бу иккәйлән нәқ мәйданға кирип әһвал игиләп бақмақчи вә зөрүр болса сүрәткә алмақчи болған. абдуреһим ғәниниң билдүрүшичә, җәсур нәқ мәйданда қолиға шәрқий түркистан байриқини көтүрүп сәһнигә чиқип наразилиқ билдүргәндин кейин, сақчилар уни нәқ мәйдандин чиқиривәткән вә 24 саъәт ичидә шәһәрдин чиқип кетишкә буйруған.
абдуреһим ғениниң билдүрүшичә, сәһнә әтрапи намайишқа тақабил туруш үчүн наһайити зич тосуветилгән. әмма абдуреһимҗан чарә-амал қилип нәқ мәйданға йеқинлашқан.
у мундақ дәйду: «мени тутқанларниң ичидә бәш нәпири хитайниң аманлиқ қоғдаш хадимлири икән, қалған үчи голландийәниң өзиниң йәрлик қоғдаш хадимлири иди. улар мениң бойнумни қайрип, йәргә қаттиқ басти. хитай хадимлири маңа хитайчә қилип: <сени өлтүрүветимән> деди; башқиларниң аңлап қелишидин қорқуп, инглизчә йаки голландчә сөзлимәй, хитайчә сөзлиди. залниң булуң тәрипигә барғанда, уларниң қилғанлирини сүрәткә алидиған адәм чиқмай қалди. төт данә хитай алдимға чиқип, путумни йәрдин көтүрүп елип қайриди. арқидин сақчи кәлди, әслидә хитайниң мени тутуш һоқуқи йоқ икән. сақчилар мени шәһәрдин айрилишқа буйруди. мән уларниң маңа зорлуқ қилғанлиқини, пилакатлиримни тартивалғанлиқини ейттим. сақчилар кирип пилакатни тапалмиди. мән йәнә сақчиларға хитайниң мени тизлап урғанлиқини дедим, улар әрз қил дейишти. мән дело мәлум қилдим, чүнки уларниң пилакатимни тартивалғанлиқи — бу булаңчилиққа киридикән.»
«улар сизни урдиму?» дәп сориған соъалимизға, у мундақ җаваб бәрди: «йәргә йиқитти, калламни йәргә миқлап туруп тизи билән тизлиди, җәйники билән бойнумни бәк чиң қисип толғиди.бәдәнлирим , көкрәк қсмим һазирму ағрийду, нормал һәрикәтлинишим вә ибадәт қилишимға тәсри зор болди.»
мәзкур паъалийәтни тәшкиллигүчи тәрәп мундақ дегән: «шәһәрлик һөкүмәт бинасиниң йенидики амаре (Amare) тийатирханисида җуңго сәнъити вә мәдәнийити гәвдиләндүрүлгән уссул, музика вә түрлүк паъалийәтләрни өз ичигә алған җуңго мәдәнийәт базириму тәшкиллиниду. шундақла, 2-айниң 21-күни шәнбә, дәнһаг хитай мәһәллисидә (Chinatown) хитайчә поҗаңза вә хитай шир-әҗдиһа уссули билән байрамлиқ намайиш өткүзүлиду. шу күни йәнә амареда көпчилик үчүн уссул, музика вә түрлүк паъалийәтләр билән толған җуңго мәдәнийәт базириму давамлишиду.»
вәқәдин кийн абдуреһим ғени иҗтимаъий таратқуда мундақ йазди:
«бүгүн дәнһаг шәһәрлик һөкүмәт бинасида хитайларниң йеңи йил байримини тәбрикләш паъалийитидә тинч шәкилдә қаршилиқимни билдүрсәм, хитайларниң зораванлиқиға учридим. мән қолумда уйғурларниң һәқ-һоқуқини тәләп қилидиған пилакатни көтүрүп тинч турған болсамму, бир түркүм хитай хадимлири тәрипидин вәһшиләрчә һуҗумға учридим. улар мениң икки қолумни кәйнимгә қаттиқ қайрип, икки путум вә қолумдин қамаллап мени мәҗбурий йәргә басти вә җисманий җәһәттин һуҗум қилди. улар мениң шәхсий мүлкүм болған пилакатни зорлуқ билән тартивалди вә қайтуруп бәрмиди. голландийәдә пикир әркинлики вә җисманий дәхлисизлик һоқуқи бар, әмма хитай хадимлири голландийә тупрақлирида бир пуқрани уруш вә харлаш җинайитини очуқ-ашкарә садир қилди. мән бу вәқә үстидин сақчиға әрз қилдим вә барлиқ қануний һоқуқлиримни қоғдаймән. хитай зулуми пәқәт вәтинимиздә әмәс, һәтта йавропаниң мәркизидиму бизни җимиқтурушқа урунмақта!»
бу син материйали елан қилинғандин кейин қисқиғина вақит ичидә тез тарқилип, йүзлигән кишиләр инкас йазди һәмдә абдуреһим ғенини қоллайдиғанлиқини билдүрүп униң җасаритини мәдһийәлиди.
уйғур академик, йавропа уйғур институтиниң рәъиси дилнур рәйһан мундақ деди: «наһайити тоғра қилипсиз, җасаритиңизгә апирин абдуреһим. сиздәк от йүрәкликләр һәр дөләттики уйғур җамаъитиниң 20 пирсәнтидә болған болса, биз әлвәттә йеңип чиқаттуқ.»
нурғун кишиләр зораванлиқ қилғучи хитайлар үстидин қануний һәрикәт қоллиниш лазимлиқини тәкитлиди. абдуреһим ғәни мундақ деди: «бу дело һазир тәкшүрүш басқучида болуп, шәһәрлик парламентта музакиригә қойулиду, голландийә ахбарат васитилиридә хәвириму чиқиду.»
йәнә бир тордаш мундақ йазған:«башқиларға қарап турмай йалғуз болсиңизму шунчә көп хитайниң арисиға кирип, җасарәт билән қаршилиқ көрситип, хитайларниң чоң билидиған байримини паракәндә қилалиғиниңиз үчүн апирин… саламәт болуң!» дәп мәдәт бәрди.
