uyghur pochtisi
teyyarlighuchi: tayor, muheriri: gülqiz
12-mart
uyghur rehberliri we nsan heqliri pa’aliyetchiliri xitay da’iriliri yéngidin maqullighan «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri sürüsh qanuni»ni qattiq eyiblidi. pa’aliyetchiler bu qanunning emeliyette uyghur we tibet qatarliq xelqlerning milliy kimliki, tili we medeniyitini pütünley yoqitishqa qaritilghan sistémiliq siyasetlerni qanuniy asas bilen teminleydighanliqini agahlandurdi.
mezkur qanun xitay kommunistik partiyesining yilliq «ikki yighin» mezgilide qobul qilin’ghan bolup, xitay da’iriliri teripidin «milliy birlikni ilgiri süridighan bir tüzülme ramkisi» süpitide teshwiq qilinmaqta. emma siyasiy analizchilar we tenqidchiler bu qanunning emeliyette sherqiy türkistan, tibet we ichki mongghul qatarliq rayonlarda alliqachan yolgha qoyulghan nechche on yilliq basturush we mejburiy assimilyatsiye siyasetlirini qanunlashturushtin bashqa nerse emeslikini körsetmekte.
dunya uyghur qurultiyi (WUC) mezkur qanun maqullan’ghandin kéyin özining jiddiy endishisini ipadilidi. dunya uyghur qurultiyi re’isi turghunjan alawudun bu heqte toxtilip mundaq dédi: «bu yéngi qanun 2016- yili bashlan’ghan keng kölemlik yighiwélish lagérlirining qanuniy asasi bolghan ‹térrorluqqa qarshi turush qanuni›ning dawamidur. u sherqiy türkistandiki basturushni, bolupmu til, medeniyet we diniy erkinlik jehettiki cheklimilerni téximu chongqurlashturushni nishanlaydu. ötken on yilda yolgha qoyulghan mejburiy assimilyatsiye we xitaylashturush siyasetliri uyghurlarning medeniyet hem diniy kimlikige éghir ziyan yetküzdi.»
uyghur pa’aliyetchiliri xitay hökümitining bir tereptin «milliy köp xilliq» teswirini teshwiq qilip, yene bir tereptin milliy kimlikni teltöküs yoqitish siyasiti yürgüziwatqanliqini körsetmekte. «uyghur herikiti» teshkilatining ijrayiye mudiri roshen abbas hökümetning «milliy inaqliq» heqqidiki saxta teshwiqatini qattiq tenqid qilip mundaq dédi: «xitay hökümiti qurultay yighinliri we dölet taratqulirida uyghur, tibet we bashqa milletlerni en’eniwi kiyimliri bilen körsitip, buni «inaq, köp xillashqan bir dölet»ning ispati süpitide perdazlashni yaxshi köridu. emma del shu hökümet 16 mingdin artuq meschitni chéqiwetkende, siz buni hergizmu inaqliq dep atiyalmaysiz. roza tutushni jinayet dep békitip, balilarning diniy pa’aliyetlirini cheklep, ata-anilarni öz balilirini hemme nersidin bekrek kommunistik partiyeni söyüshke mejburlashqa qistighanda, siz buni inaqliq dep atiyalmaysiz. bir milyondin artuq ademni peqet öz kimlikini saqlighini üchünla lagérlargha qamighanda, siz buni esla inaqliq dep atiyalmaysiz!»
«uyghur heqlirini qoghdash qurulushi» ning ijrayiye mudiri memet toxti ependi bu yéngi qanunning xitay da’iriliri uzun yillardin béri yürgüzüp kéliwatqan assimilyatsiye siyasetlirining yuqiri pellisi ikenlikini bildürüp mundaq dédi: «uyghur, tibet we mongghullarni millet süpitide yoqitish, kimlikini öchürüsh we xitay medeniyitige singdürüsh jeryani hazir sistémiliq mustemlikichilikning axirqi basquchigha yetti. bu jeryan lagérlar, irqiy qirghinchiliq we keng kölemlik tughmas qilish wasitiliri arqiliq élip bérilmaqta. uyghurlar bu yéngi qanunning özliri üchün zadi némidin dérek béridighanliqini nahayiti éniq bilidu.»
qanunshunaslar yene mezkur qanunning basturush siyasetlirini organlashturush üchün mexsus bir qanuniy ramka berpa qilidighanliqini agahlandurmaqta. xarward qanun institutining xelq’ara qanun tetqiqatchisi, uyghur, nsan heqliri adwokati reyhan eset xanim bu heqte toxtilip mundaq dédi: «xitayning wehshiyliki da’im yoshurun halette élip bérilidu. lagérlarda her küni dawamlishiwatqan qiynashlar del mushu yoshurush we perdazlap körsitishning mehsulati. xitay da’iriliri özlirining jazalanmasliqqa bolghan ishenchisige tayinip, özige xas ‹mustebit qanunchiliq› uslubi bilen yéngi qanunlarni maqullimaqta. men bu yéngi qanunning nsan heqliri depsendichilikini sistémiliq shekilge keltürüshtiki istratégiyelik meqsitini izchil munazire qilip kéliwatimen.»
xitayning nsan heqliri siyasetlirini közitiwatqan tetqiqatchilarning éytishiche, mezkur qanun béyjingning öz siyasiy tesirini chégra sirtigha kéngeytish tirishchanliqinimu ekis ettüridiken. nsan heqlirini közitish teshkilatining (HRW) xitay tetqiqatchisi yalqun uluyol bu heqte agahlandurush bérip mundaq dédi: «xitay hökümiti bu ‹idiyewi birlik›ni peqet öz térritoriyesi ichidila emes, belki chet’ellerdiki uyghurlar arisidimu mejburiy telep qilmaqta. mana bu xitayning ‹chégra halqighan basturush› sistémisining bir qismidur.»
uyghur hoquq qoghdighuchiliri mezkur qanunning béyjing teripidin az sanliq milletlerge téngilghan assimilyatsiye siyasetlirini téximu mustehkemleshni meqset qilidighanliqini agahlandurmaqta. ular «milletler ittipaqliqi» nami astida medeniyet we diniy erkinlikning téximu éghir depsendichilikke uchrishidin ensireydighanliqini bildürüshti.
sherqi türkstan sürgünde hökümiti re’isi, siyasiy analizchi doktor memet’imin ela bu heqte toxtilip mundaq dédi: «xitay qachanla ‹ittipaqliq› dégen sözni ishletse, kishiler buningdin téximu zor hoquq merkezlishishni, mejburiy birlikke kélishni we téximu chongqurlashqan basturushni kütüshi kérek. idiyewi jehettin éytqanda, bu söz niqablan’ghan wehimilik ré’alliqning ipadisidur. u köp xilliq we perqlerning yoqitilishini, kommunistik partiyege mutleq boysunushni telep qilidu. bu ‹birlik› sistémisining bir nechche xeterlik teripi bar: mesilen, idiye birliki – tepekkurning kontrol qilinishini közde tutidu; milletler ittipaqliqi- xitay bolmighanlarning tedrijiy xitaylashturulushini meqset qilidu; dinlar birliki – étiqadning kommunistik atéizim ichide yoqitilishini nishan qilidu; shundaqla, jungxua millitining büyük birliki – xitay ulughwarliqigha tayan’ghan assimilyatsiye sistémisi bolup, özige oxshimighanlarni chetke qéqish we öchmenlik qilish bilen xarektirlinidu; hetta, xitay teshwiq qiliwatqan ‹insaniyetning teqdirdash ortaq gewdisi› dégen uqummu resmiy halda béyjingning zomigerlik meqsitini ilgiri sürüsh üchün ishlitilmekte.»
