biz tunji jumhuriyetni qurghanda musulman dunyasi téxi jumhuriyet dégen sözning qur’anda bar yoqluqi heqqide oylishiwatqan we talishiwatqan idi. bu talash tartish téxiche ularda birer nopuzluq jawapqa sahip bolalmidi. emma ejdatlirimiz dunyada tunji islam bilen atalghan jumhuriyetni qurup chiqti.
biz tunji asasi qanunni élan qilghanda téxi islam dunyasida döletni, puqrani we jem’iyetni insanning emes qanunning bashqurishi kérekliki heqqide tepekkurr qanatlanmighan idi. ejdatlirimiz ademning aghzigha qarap qalghan islam dunyasigha qarshi halda hemme adem qanunning maddilirigha emel qilidighan bir haletke qedem basti.
islam dunyasida hoquq atidin baligha miras qalidighan, puqraning boysunushtin bashqa yoli bolmaydighan bir zamanda qeshqerde démokratik saylam boldi. 1933-yili nuyabirda istiqlal jem’iyti ezaliri qeshqerde saylam qilip xoja niyaz hajini re’is jumhur qilip tallidi. u chaghda musulmanlarning köpi saylamning némilikini bilmeytti. ular döletni ya birer diniy mewliwi, ewliya yaki kahinlarning ewladigha tashlap bérip péshide istiqamet qilatti, yaki padishah pushtidin bolghan birer teleylikning hakimiyitige bey’et qilip ularning toghra qilghanlirini hikmet, xataliqlirini ibret, sediqe qilghanlirini nimet dep bilip tirikchilikni dawam qilatti. ular qanunni tüzidighan ziyalilar , shu tüzülgen qanun boyiche hökümge arilishidighan teptishler, sotchilar, shundaqla hökümni ijra qilidighan hökümetke mensup organ we xadimlarning bir biridin pütünley musteqil xizmet qilidighanliqini, bularning bir birige baghlanmay ayrim ayrim rol oynaydighanliqini bilmeytti. chünki ularda hökümran hem qanun, hem qanun tüzgüchi we hemde shu qanunni özi xalighanche ijra qilghuchi idi.
bizning jumhuriyet qurghan ejdadimiz musulman dunyasida démokratiye dégen sözning terjimisi omumlashmasta, uni xelqchilliq dep uyghurche chüshinip, qanun tüzidighan parlaméntni kéngesh, qanun boyiche höküm qilishqa a’it tarmaqlarni ediliye, qanunni ijra qilidighan, déplumatiye, armiye, saqchi, türme we bajlarni bashqurdighan qurulmini hökümet dep atap bolghan. dana bowilar hökümet, ediliye we parlamént dégen bir biridin musteqil üch organni berpa qilghan. ular shu chaghdila hemmining aldida démokratiyening saylam, üch hoquqni ayrish, döletni qanun boyiche bashqurush qatarliq pirinsiplirini alliqachan emeliyettin ötküzüp bolghan idi.
biz jumhuriyet qurghanda musulman dunyasi eyni chaghdiki parlamént tüzgen asasi qanun’gha hoquqi bar re’isning, qoshuni bar qumandanning, zémindar zerdarlarning néme üchün chat kérelmeydighanliqini we ariliship özgertelmeydighanliqini angqiralmaytti. ular bayliq, hoquq we qoral bar goruh we we kishilerde qanun tüzüsh hoquqining bolmasliqini, qanun tüzidighan kishilerning ijrasigha arilishalmasliqini tesewwur qilalmaytti. qolida on minggha yéqin qoshuni bar mehmut mohidining peqet re’islik unwani bar xojaniyaz hajigha néme üchün ita’et qilidighanliqini tesewwur qilalmaytti. ular yene re’is jumhuri xojaniyaz hajini saylighan bash qumandan mehmut muhidi we döletni qurushta teshebbuskar bolghan sabit damolamning re’isning permani boyiche mangidighanliqini chüshinelmeytti.
mana bu islam dunyasidiki jahalet, we shu jahaletlik dewirde ejdatlar érishken meripet, ilgharliq, zamaniwiyliq. mana bu zamaniwiy jumhuriyet qurghan serxllardiki démokratik pezilet, mana bu özi saylighan yétekchige bolghan sadaqet, mana bu xelq tapshurghan amanetke bolghan semimiyet idi.
biz jumhuriyet qurghanda hergizmu démokratik tüzümni shu chaghdiki démokratik döletlerning közige qarap, ularning yardimi, qollishi we medetkarliqini tilep berpa qilghan emes. biz berpa qilghan démokratik tüzüm peqetla gherp tesiride oqughan abdulla rozibaqiyiw, nezerxoja abdusemet, mes’ut sebiri, tursun ependi, nizamiddin ependi, abduxaliq uyghur qatarliqlarning teshebbusi bilenla bolghan emes, belki qutluq shewiqi, abdul’eziz chinggizxan damollam, sabit damolla we zirip qarihajimgha oxshash islam elliride oqughan ziyalilarning ortaq eqli bilen wujutqa kelgen.
biz xuddi islamni qilichtin qorqup qobul qilmighandek, démokratiyenimu pulning tamasi yaki dunyaning itirap teshnaliqida qobul qilghan emes. biz jumhuriyet qurghanda, démokratiyege quchaq achqanda millitimizdiki qedimdin kelgen uyghurluq rohi tüwrüklük rol oynighan. uyghurdiki shexske choqunmaydighan, nesepke téwinmaydighan, adimiylikni qedirleydighan, mustebitlikke buysunmaydighan, kéngeshke, jama’etchilikke, hemkarliq we lapqutlashqan’gha könük roh netijiside démokratiye dégen bu yéngi uqum uyghurluq rohigha singiship meniwiyitimizge asanla yiltiz tartqan.
biz jumhuriyet qurghanda démokratiye uyghurluq rohigha yéngi mezmun qoshqan. tarixtin buyan toxtimay yéngilinip turidighan emma tüp pirinsiplardin waz kechmeydighan bu uyghurluq rohi puset tapsila yéngi bir qiyapette özini namayen qilip kelgen. shunga uyghur 1933-yili jumhuriyet qurup 11 yildin kéyin ikkinchi qétim qurghan döletnimu jumhuriyet dep atighan. xuddi birinji jumhuriyetke oxshash 1944-yildiki jumhuriyetnimu gherpte, sherqte oqughan, dinda we pende telim alghan ziyalilar, baylar, yurt aqsaqalliridin teshkil tapqan uyghurlar ortaq tallighan. chünki uyghurda qedimdin dawam qilip kéliwatqan roh jahaletlik yekkilikning, asaretlik qulluqning, insan’gha choqunushning, maddini ulughlashning rohi emes belki sa’adetlik jemliklning, hörlükning, tenglikning we musteqil iradini ulughlashning rohi idi. uyghurluq rohi zaman’gha, tereqqiyatqa, hörlükke, ilimge uyushqan rohlarning mujessemi idi. bizdiki jemlinishke, jemiyetlinishke, kéngeshlik heriketke, jama’et qoynida yashashqa bolghan intilish; jughliship, jür’etlinip özlikmizni, hörlükimizni, mülkimizni, ghururimizni qoghdashqa bolghan teshnaliq jumhuriyet tüzimini tallashning xémirturuchi bolghan idi.
2019-yili 11-ayning 12-küni
