izahat: amérika dölet mejlisi xitay ishliri pewqul’adde komitéti 2025-yilliq doklatini 10-dékabir élan qildi. uyghur pochtisi bu munasiwet bilen mezkur doklatning «shinjang uyghur aptonom rayoni» böliki we komitét bashliqlirining bayanatini mezkur komitétning ruxsiti bilen uyghurchigha terjime qilip tarqatti.

komitétimizning 2025-yilliq doklat mezgilide, amérika qoshma shtatliri yehudiylar irqiy qirghinchiliqi xatire
muzéyidiki simon-skiyodt irqiy qirghinchiliqning aldini élish merkizi (Simon-Skjodt Center for the Prevention of Genocide) tetqiqatchisi riyan tumning xitay xelq jumhuriyiti (x.x.j) emeldarlirining shinjang uyghur aptonom rayoni (sh.u.a.r)diki uyghurlar we bashqa türkiy musulmanlargha qarita zor türkümdiki wehshiy jinayetlerni sadir qilghanliqi we sadir qilishni dawamlashturuwatqanliqi toghrisidiki tetqiqat netijisini élan qildi. tum sh.u.a.r diki insaniyetke qarshi jinayetler we irqiy qirghinchiliq dégen yekünlerni keltürüp chiqarghan barliq resmiy siyasetlerning dawam qiliwatqanliqini jemzleshtürdi.

doklatlarda körsitilishiche, sh.u.a.r da’iriliri yéqinda türkiy we musulman shexslerni da’im yéza-qishlaqlardiki en’eniwi kesiplerdin sana’etke yötkigen mejburiy emgek sistémisini kéngeytken. da’iriler yézilardiki uyghurlarni nishan qilghan mejburiy emgek programmilirigha qoshumche halda uyghur déhqanlarning yerlirini musadire qilip, ularning yer ishlitish hoquqini dölet bashquridighan hemkarliq kopératiplirigha we qurulush shirketlirige ötküzüp bergen.

ilgiriki yillardikige oxshash, sh.u.a.r da’iriliri musulmanlarning ramizanda roza tutushini chekligen. xitay ijtima’iy taratqu supilirida élan qilin’ghan sinlargha qarighanda, da’iriler 2025-yili mart ramizan mezgilide aqsu we xoten wilayetlirining herqaysi jayliridiki ahalilerning roza tutushini tosush üchün ularni mejburiy emgekke salghan. buningdin bashqa, da’iriler qeshqer wilayitining peyzawat nahiyisidiki bir qanche bazarning ahaliliridin özlirining roza tutmighanliqini ispatlash üchün, ramizan mezgilide özlirining chüshlük tamaq yewatqanliqini süretke élishni telep qilghan.

2025-yili 27-féwral, tayland emeldarliri xelq’araning küchlük endishisige we x.x.j da’irilirining 2009-yili kambodzhadin oxshash usulda xitaygha qayturulghan 20 neper uyghurni türmige salghanliqi yaki qiynaqqa alghanliqigha da’ir delillerning mewjut bolushigha qarimay, 40 neper uyghur panahliq tiligüchini xitaygha qayturup bergen. bu kishiler texminen on yil ilgiri türkiyege yétip bérish ümidide sh.u.a.r din tayland we bashqa sherqiy jenubiy asiya döletlirige qéchip ketken 500 etrapidiki uyghurlarning bir qismi idi.
2024-yili noyabir, «erkin asiya radi’osi» 2009-yili kambodzhadin qayturulghan 16 neper uyghurning uzun muddetlik türme jazasigha höküm qilin’ghanliqini, ikkiylenning türmide qaza qilghanliqini doklat qilghan.

2024-yili féwralda, amérika qoshma shtatliridin panahliq tilesh ümidide kambodzhagha qéchip barghan 22 yashliq uyghur abduréqip raxman (Abdureqip Rahman) kambodzha hökümiti teripidin qayturup bérilgendin kéyin, aqsu wilayitining kucha nahiyisige mejburiy ewetiwétilgen. b. d. t emeldarliri uninggha yardem qilishqa urun’ghan bolsimu, 2024-yili yanwarda, abduréqip raxman aldi bilen kambodzha da’iriliri teripidin nezerbend qilin’ghan, andin kambodzhadiki x.x.j da’irilirining qoligha ötküzülüp, 1-féwral kuchagha ewetilgen. 2024-yili dékabirghiche abduréqip raxmanning ehwali namelum.

sh.u.a.r da’iriliri türkiy we musulman ahalisige qarita kontrolluqni dawamlashturush üchün nazaret qilish téxnikisi we bashqa usullarni ishletken. ishlitilgen usullar arisida 2024-yili yazdiki tor bixeterlik herikiti; qeshqer we xoten wilayetliride uyghurlarning öylirige kelgen méhmanlarni derhal saqchigha doklat qilish telepliri; 2025-yili bahar bayrimidin ilgiriki qishliq bixeterlik herikiti; shundaqla, ilgiri tutulghan uyghurlarni, jümlidin sodigerler, xeyr-saxawetchiler we chet’elge sayahet qilghan kishilerni qayta tutush qatarliqlar bar.

in’giliz tilidin uyghur tiligha terjime qilghuchi: tahir imin uyghuriyan