izahat: amérika dölet mejlisi xitay ishliri pewqul’adde komitéti 2025-yilliq doklatini 10-dékabir élan qildi. uyghur pochtisi bu munasiwet bilen mezkur doklatning «shinjang uyghur aptonom rayoni» böliki we komitét bashliqlirining bayanatini mezkur komitétning ruxsiti bilen uyghurchigha terjime qilip tarqatti.

re’islerning bayanati

wede bérish, wedisni buzush

xitay xelq jumhuriyiti — xitay kommunistik partiyesining menpe’eti üchün shu partiye teripidin idare qiliniwatqan partiye döliti—keskin wedilerni béridu, andin goya shu wedilerge ri’aye qilmismu bolidighandek hökümranliq qilidu. wede bérish bilen emel qilish otturisidiki perq amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra’iye komitétining xitay xelq jumhuriyitining diniy erkinlik, ishchilar hoquqi, xongkong, pikir erkinliki we xelq’ara qanun-kélishimlerge emel qilish qatarliq mesililerdiki ehwalini bahalash doklatining hemme yéride uchraydu. wede buzush az uchraydighan ehwal emes; u xitay kompartiyesining dunya we öz xelqi bilen alaqe qilish usulining bir türlük xasliqidur.

2025-yilliq doklatimiz xelq’araliq mejburiyetler we xitayning özi bergen wediler boyiche xitay buzghan wedilerni iz qoghlap tekshüridu: xongkonggha wede qilin’ghan 50 yilliq hoquq we özgermeydighan «turmush usuli», shundaqla uyghurlar we tibetler üchün bérimiz déyilgen, emeliyette türkümlep qamaqqa élish we hemme yerde közitish bilen axirlashqan «aptonomiye» wedisi; asasiy qanun arqiliq qoghdashni wede qilghan diniy étiqad we pikir erkinlikining téximu ching kontrol qilinish arqiliq xirellishishi; ishchilar hoquqi heqqidiki jakarnamilerning xitayda dawamlishiwatqan mejburiy emgek we adaletsiz soda qilmishlirigha qarshi kélishi; xelqara qa’idilerge boysunush wedisining kichiklitilishi yaki qayta sherhilinishi qatarliqlar. qeghezde wede qilin’ghan nersiler emeliyettiki ish-heriketlerge mas kelmeydu.

xitay hökümitining öz wedisige xilapliq qilishi amérikiliqlargha tesir körsitidu. xata halda tutqun qilish we xitaydin ayrilishni cheklesh qilmishi xitay xelq jumhuriyitide ishleydighan, oquydighan yaki sayahet qilidighan amérika puqralirini xeterge duchar qilidu. amérika herbiy qisimlirida xizmet qilidighan er we ayallar mejburiy emgek ishlitilgen déngiz mehsulatlirini istémal qilidu. xitay xelq jumhuriyitining dölet bixeterliki we istixbarat qanunliri xitaydiki shirketlerning sanliq melumatlirini toluq kontrol qilish arqiliq shexsiy bixeterlikke ziyan salidu. qollinishchan ep détalliri, bulut mulazimiti we sün’iy eqil qoralliri nazuk uchurlarni toplaydu. xitayning chégrasi sirtida bolsa, dölet halqighan basturushlar mexpiy saqchi heriketliri, qarshi pikirdiki zatlarni tutush üchün mukapat puli élan qilish, tenqid qilghuchilar we muxbirlargha qarshi intirnét hujumi teshkillesh, uruq-tuqqanlirigha bésim chüshürüsh qatarliq shekillerde amérika we bashqa döletlerge kéngeymekte. xitay kompartiyesining mejburiy siyasetliri chégralardin halqip ötmekte.

buzulghan wediler yene xelq’ara sistémigha keng kölemde tesir körsetmekte. ittipaqdashlirimiz we hemkarlashquchi döletler ochuq déngiz tewelikide, hetta özlirining alahide iqtisadiy rayonliridimu xitayning éniq qanuniy ölchemlerge perwa qilmighan déngiz-okyan tehditlirige duch kelmekte. afriqidiki «eqliy iqtidarliq sheher» qurulush türliri ular öz ichige alghan sénzor yumshaq détalliri we mexpiy bolghan qollinilishchan sanliq melumatlarni telep qilish bilen teng qedemde méngiwatidu, bu herqandaq hakimmutleq küchning ijtima’iy kontrolluqni kéngeytishige yardem béreleydu.

bu yilliq doklattin mundaq üch chong yekün chiqirishqa bolidu:
birinchidin, wede peqet emel qilghandila küchke ige bolidu. emgek hoquqi, din, qanun-pirinsiplar yaki déngiz-okyan qa’idilirige oxshash mejburiyetler qayta-qayta tashlap qoyulghanda, amérika hökümitining siyasetliri amérika dölitining menpe’etige ziyan salidighan heriketlerni hel qilish üchün maslashturulushi kérek. bu mejburiy emgekke qarshi dawamliq qanun ijra qilish, déngiz mehsulatliri we litiy qatarliq yuqiri xeterlik sahelerde heqiqiy iz qoghlash iqtidari bolush, shundaqla fédératsiye hökümitining sétiwélish jeryanini insan heqliri ölchemlirige maslashturush, shu arqiliq amérika istémalchiliri we ishchilirigha bésim élip kélidighan heriketlerge iqtisadiy yardem bermeslik kérek dégenliktur. shundaqlar bu yene qanuniy mes’uliyetlerge xilapliq qilin’ghanda, qanun ijra qilish we uning aqiwetliri heqqide ashkara bolush hemde awamgha doklat qilish dégenliktur.

ikkinchidin, amérika puqraliri qoghdilishi kérek. biz xitayning amérika puqralirini natoghra halda tutup turush xewpini tekitlishimiz we puqralirimizni qayturup kélishni telep qilishimiz lazim. biz yuqiri xeterlik yumshaq détallar, mulazimetler we sün’iy eqil modéllirini hökümet we halqiliq ul eslihe torliridin yiraq tutush tedbirlirini qollaymiz, hemde amma üchün addiy, ünümlük shexsiy mexpiyetlik qoghdash sistémilirini ilgiri sürimiz. biz yene oxshash meydandiki döletler bilen birlikte mexpiy saqchi heriketliri, tehdit sélish, torda iz qoghlash we di’aspora jama’etliri bilen insan heqliri pa’aliyetchilirini nishan qilghan parakendichiliklerge qarshi turush üchün qet’iy qanun ijra qilish heriketlirini qollaymiz. amérikida yashaydighan herqandaq adem chet’el bixeterlik xadimlirining amérika zéminida bolushidin ensirep, qorqup yürmesliki kérek.

üchinchidin, erkin dunya birlikte heriket qilishi lazim. béyjing tehdit we mukapatlar arqiliq ittipaqdashlarning arisini buzushqa urunidu; démokratik döletler ortaq menpe’et we qimmet qarashlirimizni chöridigen halda ittipaqlishishimiz lazim. bu – ortaq jaza qollinish we wiza cheklimisi qoyush, ishpiyonlarni birlikte jinayi jawabkarliqqa tartish, mexpiy haldiki chet’el saqchi ponkitlirini taqash, nazaret qilish téxnikisigha maslashturulghan éksport kontrolluqi we di’aspora jama’etlirini parakendichilik we tor hujumliridin qoghdash üchün ortaq deslepki agahlandurush sistémilirini ornitish dégenliktur.

bu yilliq doklat insan heqlirining amérika istratégiyesi we diplomatiyesidiki muhim rolini tekitleydu. mejburiy emgek amérika ishchilirigha ziyan salghanda, dölet yolgha qoyghan görüge élish siyasetliri puqralirimizni xewpke duchar qilghanda, söz erkinlikini nazaret qilish dunya miqyasida pikir erkinlikini boghup tashlighanda we déngiz tewelikide xelq’ara qa’idilerge perwa qilinmighanda, amérikaliqlar —xewpsizlik, güllinish we ishenchlik bolush qatarliq jehetlerde bedel töleydu. insanlarning izzet-hörmitini yükseldürüsh bazarni téximu adil, sayahetni téximu bixeter, téxnikini téximu erkin hemde ittipaqdashliqni téximu mustehkem qilishqa yardem béridu. u hakimmutleq döletler—yeni diktator xitay xelq jumhuriyiti rehberlikidiki döletlerning xelqler we hemkarlashquchi döletler üstidin hökümranliq qilish küchini ajizlashturidu.

mezkur komitét yilboyi töwendikidek ishlarni ilgiri sürüsh üchün tirishchanliq qildi: tutqun qilish we azablash délolirini bizning siyasiy mehbuslar sanliq melumatlar tizimlikide turghuzush, sénzor qilish we nazaret qilishning tarqilishni tekshürüsh, xitay kompartiyesining siyasiy kontrolluqini chongqurlashturush üchün yézilghan yéngi qa’idilerni tonushturush qatarliqlar.

biz yene xitay kompartiyesining tesir körsitish herikiti we dölet halqighan basturushlirining di’asporadiki jem’iyetler we hoquq pa’aliyetchilirige körsetken tesiri, mejburiy emgekning amérika ishchilirigha körsitidighan tesiri qatarliqlarnimu iz qoghlap tekshürduq.

komitétning yilliq doklati kishilik hoquq depsendichiliklirini yorutup béridu, siyasiy mehbuslarning untulup qalmasliqigha kapaletlik qilidu, wehshilikler heqqide ispat toplaydu, shundaqla xitay kompartiyesining ish-heriketlirini dunyagha, hetta xitay puqralirigha bergen wediliri bilen sélishturup ashkarilaydu.

bu doklattiki her bir jedwel we neqilning arqisida birdin shexs bar: chongqur diniy söhbet sorunidin cheklen’gen pop; parakendichilik toghrisida sözligenliki üchün jazalan’ghan ayal; qanunluq jeryandin mehrum qaldurulghan oqughuchi; tutup turush yaki chet’elge chiqish cheklimisi bilen ayrilishqa mejburlan’ghan a’ile; chet’elde yashawatqan pa’aliyetchi bolsimu yenila ishikning qéqilishidin ensireydighan bir kishi. biz bu yilliq doklatni ulargha – we heqiqetni sözleshte ching turuwatqan nurghun xitay puqralirigha – béghishlaymiz.

hörmet bilen,
awam palata ezasi kiris simit
qoshumche re’is
sénator dan suliwan
re’is

in’giliz tilidin uyghur tiligha terjime qilghuchi: tahir imin uyghuriyan