әркин сидиқ

һазир хитайниң кәң көләмлик уйғур ирқий қирғинчилиқини башлиғиниға тоққуз йил болай дәп қалди. мушундақ бир күндә уйғурлар чәт әлдә елип бериватқан миллий азадлиқ дәваси бурунқи һәр қандақ дәврләрдикигә қариғанда техиму кеңәйди вә күчәйди. чәт әлдики уйғур тәшкилатлири вә уйғур паъалийәтчиләр әң йуқири дәриҗидә өзъара уйушуп, наһайити күчлүк бирлик сәп һасил қилди. уйғур тили вә уйғур мәдәнийитини чәт әлдә сақлап қелиш җәһәттики ишлар бурунқи вақитлардикидин техиму йахши тәшкилләнди, паъалийәтләр системилаштурулди, кеңәйтилди вә күчәйтилди. уйғур проҗект фонди қиливатқан ишлар әнә шу саһәдики ишларниң муһим бир қисми. чәт әлликләрниң уйғурларға көрсәткән һесдашлиқи вә йардимиму кеңәйди вә күчәйди. әмма вәтәндики зулум, вәтәндики уйғурлуқниң йоқилиш йүзлиниши вә уйғур вәтининиң вәйран қилиниши астилимиди йаки аҗизлимиди. әксичә, бурунқидәкла һәтта бурунқидинму вәһший һалда елип бериливатиду. бундақ әһвал йеқинқи күнләрдә чәт әлдә йашаватқан хели көп сандики қериндашларниң үмидсизлинишини, һәтта чүшкүнлишишини кәлтүрүп чиқиришқа башлиди. дәвримиздә диъаспорадики уйғурлар арисида икки хил кишиләр топи гәвдилинишкә башлиди: униң бири, хитайниң чишиға тәгмәй, өз ишини қилип йашаватқан бир қисим уйғурлар; йәнә бири, өзиниң қолидин кәлгәнни қилип, барлиқ тиришчанлиқи билән уйғурларниң өзини қутқузуш йоллири үстидә издиниватқан уйғурлар. уйғур проҗект фонди вә «мәшъәл уйғур гурупписи» дики қериндашлар мушундақ һалқилиқ пәйттә өзимизни қутқузуш йоллири үстидә тиришчанлиқ көрситиватқан ашу уйғурларниң бир қисмидин тәркиб тапқан.

уйғурлар өзиниң бурунқи тарихида өз зийалийлириға бүгүнкидәк күчлүк дәриҗидә еһтийаҗлиқ болуп баққан әмәс. зийалийлар йеңи идийә йаритиду. журналист, оқутқучи вә шуниңға охшаш башқа билим әһлилири болса ашу йеңи идийәләрни хәлққә йешип чүшәндүриду. шу арқилиқ бу йеңи идийәләр аммиви позитсийәгә вә омумий хәлқ әқидисигә тәсир көрситиду йаки уларни бир йеңи түскә киргүзиду. зийалийлар мана мушундақ бир җәрйан арқилиқ бир милләт вә бир җәмъийәтниң тәрәққийатиға тәсир көрситиду вә төһпә қошиду. әмма зийалийларниң роли диктаторлуқ түзүм астидики җәмъийәт билән әркин дөләтләрдики җәмъийәттә түптин охшимайдиған болуп, биз бу йәрдә диъаспорада йашаватқан уйғурлар һәққидә сөзләватқан болғачқа, пәқәт әркин дөләтләрдики уйғурларнила көздә тутуватимиз.

бир адәмниң наминиң мәшһур болуши униң идийәсиниң йаман ақивәтләрни кәлтүрүп чиқармайдиғанлиқидин дерәк бәрмәйду. мәсилән, марксниң «ишләпчиқириш материйаллири вә қораллири билән һәпилишидиған ‹әмгәк›байлиқниң һәқиқий мәнбәси» дегән нәзәрийәси буниң типик мисали. әгәр бу нәзәрийә тоғра болған болса, әмгәк күчи көп, әмма технологийәси аз дөләтләр технологийәси күчлүк әмма әмгәк күчи аз дөләтләрдин бәкрәк гүлләнгән болатти. маркс даңлиқ шәхс, һәмдә униң йуқириқи нәзәрийәсиму наһайити даңлиқ. әмма у нәзәрийә коммунист һакимийәт түзүмини таллиған әлләрниң һәммисигә еғир балайиъапәтләрни елип кәлди, һәмдә нәччә он милйон инсанниң өлүп кетишигә сәвәб болди. йеқинқи йилларда бәзи нопузлуқ уйғурларниң даңлиқ нәзәрийәлириниң диъаспорадики уйғурлар арисидиму бәзи еғир зийанларни елип кәлгинигә көплиримиз шаһит болдуқ.

«зийалий» дегән тәнқидий пикир қилғучи кәсипләр саһәсидики бир алаһидә кәсип категорийәсигә қаритилған болуп, у, шуғуллинидиған кәспи асасий җәһәттин идийә вә идийәни өз ичигә алған саһә болған, ишләп чиқиридиған әң дәсләпки вә әң ахирқи мәһсулати пәқәт идийәләрла болған кишиләргә ишлитилиду. мәсилән, йазғучилар вә академиклар. меңә дохтурлири вә инженерлар наһайити көп вә наһайити узун мәниви тәрбийәлиништин кейин андин ашу кәсипниң әһлилиригә айлиниду. әмма улар иҗтимаъий пән илим саһәсидә зийалийға кирмәйду. чүнки, зийалийлар ишләп чиқиридиған асасий вә әң ахирқи мәһсулат чоқум идийә болуши керәк. демәк, иҗтимаъий пән саһәсидә мақалә йазидиған кишиләрниң һәммиси зийалий әмәс. улар бу ишта бир зийалийлиқ ролини алмиди, бәлки өзлиридики зийалийлиқ қабилийәт вә иқтидарларни ишқа салди.

идийәләр йалғуз зийалийларғила тәвә болған мүлүк әмәс. идийәләрниң сүпитини баһалашта қоллинидиған өлчәмләрму пәқәт зийалийларниң идийәлири биләнла чәклинидиған нәрсиләр әмәс. инженер, дохтур вә иқтисадшунаслар һәпилишидиған идийәләрниң мурәккәплики җәмъийәтшунас йаки тилшунаслар һәпилишидиған идийәләрниңкидин аддий әмәс. әмма уларниң идийәлири ташқи өлчәм асасида баһалиниду вә җәзмләштүрүлиду. зийалийларниң идийәлири болса қизиқарлиқи, оргиналлиқи, қайил қиларлиқи, гүзәллики вә әпчиллики асасида баһалинидиған болуп, башқа илим әһлилириниңкигә охшаш ташқи өлчәмләр арқилиқ баһаланмайду. шуңлашқа бир идийә зийалийниңму йаки башқиларниңму, дегәнни уни баһалайдиған өлчәм ички өлчәмму йаки ташқи өлчәмму, дегәнгә қарап айришқиму болиду.

билим билән чүшәнчә охшаш нәрсә әмәс. илмий тәҗрибиләрниң синиқидин өткән чүшәнчиләр билим һесаблиниду. һоқуқ игиләш билим игиләштин көп асан. шуңлашқа билим елишқа наһайити һурун келидиған кишиләр ичидә билим игиләшниң орниға һоқуқ игиләшкә интилидиғанлар аз әмәс. әмма, уйғур миллитиниң тәқдирини йахшилаш барлиқ милләт әзалириниң билим вә башқа саһәләрниң һәммисидә йуқири сапалиқ кишиләрдин болуп тәрбийәлинип йетилишини тәләп қилиду. 

идийәләрни пәқәт ички өлчәм биләнла баһалашниң бирқанчә зийанлиқ тәрипи бар болуп, уларниң бири, шәхсий нам, шөһрәт, абруй, нопуз вә мәнпәъәт қоғлишидиған кишиләрниң өз мәқситигә йетивелиши үчүн хата идийәләрни мәқсәтлик һалда тарқитип, ташқи дунйада испатланған йахши вә тоғра идийәләрни кәң хәлқ аммиси алдида рәт қилиши йаки бурмилишидур. йеқинқи йилларда диъаспорадики уйғурлар арисида ашундақ әһвалларму хели көп йүз бәрди.

қисқиси, зийалийларниң вә зийалийлиқниң сиртқи дунйаға нисбәтән җавабкарлиққа тартилидиған мәсъулийити болмаслиқи, йаки зийалийлар чәмбирикиниң сиртида җавабкарлиққа тартилмаслиқи иҗтимаъий саһәдики бир наһайити пайдисиз әһвал болуп, ашундақ әһвалниң зийинини әң йуқири дәриҗидә азайтишта барлиқ билим әһлилириниң бир ортақ әхлақий мәҗбурийити бар. барлиқ билим игилириниң алдиға қойулған йәнә бир муһим тарихий вәзипә, диъаспорадики уйғурларниң алдиға йеңидин ташланған идийәләргә нисбәтән «испатланған һәқиқәт» дегән позитсийәдә болмай, «буниңдин кейин синилидиған пәрәз» дәп муъамилә қилиш вә өзимизниң миллий мәнпәъәтини һәммидин үстүн орунға қойуш еңимизни өстүрүш, һәмдә миллий мәнпәъәтни өз мәнпәъәтидин үстүн орунға қойидиған һәқиқий милләтпәрвәр кишиләр қошунини үзлүксиз кеңәйтиш. 

«илавә»: мәзкур йазма «дәвр вә биз – 2023» дегән китабниң муқәддимиси болуп, китабқа уйғур проҗект фонди вә мәшъәл уйғур гурупписи намида бесилған. әслидә униң дәсләпки нусхисини мән тәййарлиған болуп, уйғур прҗоҗект фонди вә мәшъәл уйғур гурупписидики сәпдашларниң өзгәртиш, қисқартиш вә толуқлишидин өтүп китабтики нусхиси вуҗутқа кәлгәниди. мәзкур йазмидики мәзмун һазир диъаспорадики уйғурлар учун толиму зөрүр болуватқан болғачқа, мән бу қетим униңдики «истанбулда 20 лексийә – 2023» паъалийити вә китабни тәййарлашқа төһпә қошқан қериндашлар билән мунасивәтлик мәзмунларни чиқириветип, униң мушу нусхисини тәййарлидим.

— әркин сидиқ. 2025-12-12

доктур әркин сидиқ әркин сидиқ — уйғур физика алими, уйғур кишилик һоқуқ паъалийәтчиси вә йазғучи. у уйғур академийәсиниң сабиқ пәхири рәъиси, «уйғур пироҗекти фонди»ниң қурғучиси вә рәъиси, «нөвәттики вәзийәт һәққидә» намлиқ YouTube қанили пирограммисиниң рийасәтчиси, «уйғурлар» намлиқ журналниң тәсис қилғучиси, «мәрипәт» тор бекитиниң қурғучиси һәмдә дунйа уйғур қурултийиниң сабиқ мәслиһәтчисидур.у америка калифорнийә штати лос-анҗелес шәһиридә йашайду.

уйғур почтисда обзор-мақалә илан қилиш үчүн, буни оқуп чеқиң.