erkin sidiq

hazir xitayning keng kölemlik uyghur irqiy qirghinchiliqini bashlighinigha toqquz yil bolay dep qaldi. mushundaq bir künde uyghurlar chet elde élip bériwatqan milliy azadliq dewasi burunqi her qandaq dewrlerdikige qarighanda téximu kéngeydi we kücheydi. chet eldiki uyghur teshkilatliri we uyghur pa’aliyetchiler eng yuqiri derijide öz’ara uyushup, nahayiti küchlük birlik sep hasil qildi. uyghur tili we uyghur medeniyitini chet elde saqlap qélish jehettiki ishlar burunqi waqitlardikidin téximu yaxshi teshkillendi, pa’aliyetler sistémilashturuldi, kéngeytildi we kücheytildi. uyghur projékt fondi qiliwatqan ishlar ene shu sahediki ishlarning muhim bir qismi. chet elliklerning uyghurlargha körsetken hésdashliqi we yardimimu kéngeydi we kücheydi. emma wetendiki zulum, wetendiki uyghurluqning yoqilish yüzlinishi we uyghur wetinining weyran qilinishi astilimidi yaki ajizlimidi. eksiche, burunqidekla hetta burunqidinmu wehshiy halda élip bériliwatidu. bundaq ehwal yéqinqi künlerde chet elde yashawatqan xéli köp sandiki qérindashlarning ümidsizlinishini, hetta chüshkünlishishini keltürüp chiqirishqa bashlidi. dewrimizde di’asporadiki uyghurlar arisida ikki xil kishiler topi gewdilinishke bashlidi: uning biri, xitayning chishigha tegmey, öz ishini qilip yashawatqan bir qisim uyghurlar; yene biri, özining qolidin kelgenni qilip, barliq tirishchanliqi bilen uyghurlarning özini qutquzush yolliri üstide izdiniwatqan uyghurlar. uyghur projékt fondi we «mesh’el uyghur guruppisi» diki qérindashlar mushundaq halqiliq peytte özimizni qutquzush yolliri üstide tirishchanliq körsitiwatqan ashu uyghurlarning bir qismidin terkib tapqan.

uyghurlar özining burunqi tarixida öz ziyaliylirigha bügünkidek küchlük derijide éhtiyajliq bolup baqqan emes. ziyaliylar yéngi idiye yaritidu. zhurnalist, oqutquchi we shuninggha oxshash bashqa bilim ehliliri bolsa ashu yéngi idiyelerni xelqqe yéship chüshendüridu. shu arqiliq bu yéngi idiyeler ammiwi pozitsiyege we omumiy xelq eqidisige tesir körsitidu yaki ularni bir yéngi tüske kirgüzidu. ziyaliylar mana mushundaq bir jeryan arqiliq bir millet we bir jem’iyetning tereqqiyatigha tesir körsitidu we töhpe qoshidu. emma ziyaliylarning roli diktatorluq tüzüm astidiki jem’iyet bilen erkin döletlerdiki jem’iyette tüptin oxshimaydighan bolup, biz bu yerde di’asporada yashawatqan uyghurlar heqqide sözlewatqan bolghachqa, peqet erkin döletlerdiki uyghurlarnila közde tutuwatimiz.

bir ademning namining meshhur bolushi uning idiyesining yaman aqiwetlerni keltürüp chiqarmaydighanliqidin dérek bermeydu. mesilen, marksning «ishlepchiqirish matériyalliri we qoralliri bilen hepilishidighan ‹emgek›bayliqning heqiqiy menbesi» dégen nezeriyesi buning tipik misali. eger bu nezeriye toghra bolghan bolsa, emgek küchi köp, emma téxnologiyesi az döletler téxnologiyesi küchlük emma emgek küchi az döletlerdin bekrek güllen’gen bolatti. marks dangliq shexs, hemde uning yuqiriqi nezeriyesimu nahayiti dangliq. emma u nezeriye kommunist hakimiyet tüzümini tallighan ellerning hemmisige éghir balayi’apetlerni élip keldi, hemde nechche on milyon insanning ölüp kétishige seweb boldi. yéqinqi yillarda bezi nopuzluq uyghurlarning dangliq nezeriyelirining di’asporadiki uyghurlar arisidimu bezi éghir ziyanlarni élip kelginige köplirimiz shahit bolduq.

«ziyaliy» dégen tenqidiy pikir qilghuchi kesipler sahesidiki bir alahide kesip katégoriyesige qaritilghan bolup, u, shughullinidighan kespi asasiy jehettin idiye we idiyeni öz ichige alghan sahe bolghan, ishlep chiqiridighan eng deslepki we eng axirqi mehsulati peqet idiyelerla bolghan kishilerge ishlitilidu. mesilen, yazghuchilar we akadémiklar. ménge doxturliri we inzhénérlar nahayiti köp we nahayiti uzun meniwi terbiyelinishtin kéyin andin ashu kesipning ehlilirige aylinidu. emma ular ijtima’iy pen ilim saheside ziyaliygha kirmeydu. chünki, ziyaliylar ishlep chiqiridighan asasiy we eng axirqi mehsulat choqum idiye bolushi kérek. démek, ijtima’iy pen saheside maqale yazidighan kishilerning hemmisi ziyaliy emes. ular bu ishta bir ziyaliyliq rolini almidi, belki özliridiki ziyaliyliq qabiliyet we iqtidarlarni ishqa saldi.

idiyeler yalghuz ziyaliylarghila tewe bolghan mülük emes. idiyelerning süpitini bahalashta qollinidighan ölchemlermu peqet ziyaliylarning idiyeliri bilenla cheklinidighan nersiler emes. inzhénér, doxtur we iqtisadshunaslar hepilishidighan idiyelerning murekkepliki jem’iyetshunas yaki tilshunaslar hepilishidighan idiyelerningkidin addiy emes. emma ularning idiyeliri tashqi ölchem asasida bahalinidu we jezmleshtürülidu. ziyaliylarning idiyeliri bolsa qiziqarliqi, orginalliqi, qayil qilarliqi, güzelliki we epchilliki asasida bahalinidighan bolup, bashqa ilim ehliliriningkige oxshash tashqi ölchemler arqiliq bahalanmaydu. shunglashqa bir idiye ziyaliyningmu yaki bashqilarningmu, dégenni uni bahalaydighan ölchem ichki ölchemmu yaki tashqi ölchemmu, dégen’ge qarap ayrishqimu bolidu.

bilim bilen chüshenche oxshash nerse emes. ilmiy tejribilerning siniqidin ötken chüshenchiler bilim hésablinidu. hoquq igilesh bilim igileshtin köp asan. shunglashqa bilim élishqa nahayiti hurun kélidighan kishiler ichide bilim igileshning ornigha hoquq igileshke intilidighanlar az emes. emma, uyghur millitining teqdirini yaxshilash barliq millet ezalirining bilim we bashqa sahelerning hemmiside yuqiri sapaliq kishilerdin bolup terbiyelinip yétilishini telep qilidu. 

idiyelerni peqet ichki ölchem bilenla bahalashning birqanche ziyanliq teripi bar bolup, ularning biri, shexsiy nam, shöhret, abruy, nopuz we menpe’et qoghlishidighan kishilerning öz meqsitige yétiwélishi üchün xata idiyelerni meqsetlik halda tarqitip, tashqi dunyada ispatlan’ghan yaxshi we toghra idiyelerni keng xelq ammisi aldida ret qilishi yaki burmilishidur. yéqinqi yillarda di’asporadiki uyghurlar arisida ashundaq ehwallarmu xéli köp yüz berdi.

qisqisi, ziyaliylarning we ziyaliyliqning sirtqi dunyagha nisbeten jawabkarliqqa tartilidighan mes’uliyiti bolmasliqi, yaki ziyaliylar chembirikining sirtida jawabkarliqqa tartilmasliqi ijtima’iy sahediki bir nahayiti paydisiz ehwal bolup, ashundaq ehwalning ziyinini eng yuqiri derijide azaytishta barliq bilim ehlilirining bir ortaq exlaqiy mejburiyiti bar. barliq bilim igilirining aldigha qoyulghan yene bir muhim tarixiy wezipe, di’asporadiki uyghurlarning aldigha yéngidin tashlan’ghan idiyelerge nisbeten «ispatlan’ghan heqiqet» dégen pozitsiyede bolmay, «buningdin kéyin sinilidighan perez» dep mu’amile qilish we özimizning milliy menpe’etini hemmidin üstün orun’gha qoyush éngimizni östürüsh, hemde milliy menpe’etni öz menpe’etidin üstün orun’gha qoyidighan heqiqiy milletperwer kishiler qoshunini üzlüksiz kéngeytish. 

«ilawe»: mezkur yazma «dewr we biz – 2023» dégen kitabning muqeddimisi bolup, kitabqa uyghur projékt fondi we mesh’el uyghur guruppisi namida bésilghan. eslide uning deslepki nusxisini men teyyarlighan bolup, uyghur prjojékt fondi we mesh’el uyghur guruppisidiki sepdashlarning özgertish, qisqartish we toluqlishidin ötüp kitabtiki nusxisi wujutqa kelgenidi. mezkur yazmidiki mezmun hazir di’asporadiki uyghurlar uchun tolimu zörür boluwatqan bolghachqa, men bu qétim uningdiki «istanbulda 20 léksiye – 2023» pa’aliyiti we kitabni teyyarlashqa töhpe qoshqan qérindashlar bilen munasiwetlik mezmunlarni chiqiriwétip, uning mushu nusxisini teyyarlidim.

— erkin sidiq. 2025-12-12

doktur erkin sidiq erkin sidiq — uyghur fizika alimi, uyghur kishilik hoquq pa’aliyetchisi we yazghuchi. u uyghur akadémiyesining sabiq pexiri re’isi, «uyghur pirojékti fondi»ning qurghuchisi we re’isi, «nöwettiki weziyet heqqide» namliq YouTube qanili pirogrammisining riyasetchisi, «uyghurlar» namliq zhurnalning tesis qilghuchisi, «meripet» tor békitining qurghuchisi hemde dunya uyghur qurultiyining sabiq meslihetchisidur.u amérika kaliforniye shtati los-anjélés shehiride yashaydu.

uyghur pochtisda obzor-maqale ilan qilish üchün, buni oqup chéqing.