изаһат: америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири пәвқулъаддә комитети 2025-йиллиқ доклатини 10-декабир елан қилди. уйғур почтиси бу мунасивәт билән мәзкур доклатниң «шинҗаң уйғур аптоном райони» бөлики вә комитет башлиқлириниң байанатини мәзкур комитетниң рухсити билән уйғурчиға тәрҗимә қилип тарқатти.

рәъисләрниң байанати

вәдә бериш, вәдисни бузуш

хитай хәлқ җумһурийити — хитай коммунистик партийәсиниң мәнпәъәти үчүн шу партийә тәрипидин идарә қилиниватқан партийә дөлити—кәскин вәдиләрни бериду, андин гойа шу вәдиләргә риъайә қилмисму болидиғандәк һөкүмранлиқ қилиду. вәдә бериш билән әмәл қилиш оттурисидики пәрқ америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраъийә комитетиниң хитай хәлқ җумһурийитиниң диний әркинлик, ишчилар һоқуқи, хоңкоң, пикир әркинлики вә хәлқъара қанун-келишимләргә әмәл қилиш қатарлиқ мәсилиләрдики әһвалини баһалаш доклатиниң һәммә йеридә учрайду. вәдә бузуш аз учрайдиған әһвал әмәс; у хитай компартийәсиниң дунйа вә өз хәлқи билән алақә қилиш усулиниң бир түрлүк хаслиқидур.

2025-йиллиқ доклатимиз хәлқъаралиқ мәҗбурийәтләр вә хитайниң өзи бәргән вәдиләр бойичә хитай бузған вәдиләрни из қоғлап тәкшүриду: хоңкоңға вәдә қилинған 50 йиллиқ һоқуқ вә өзгәрмәйдиған «турмуш усули», шундақла уйғурлар вә тибәтләр үчүн беримиз дейилгән, әмәлийәттә түркүмләп қамаққа елиш вә һәммә йәрдә көзитиш билән ахирлашқан «аптономийә» вәдиси; асасий қанун арқилиқ қоғдашни вәдә қилған диний етиқад вә пикир әркинликиниң техиму чиң контрол қилиниш арқилиқ хирәллишиши; ишчилар һоқуқи һәққидики җакарнамиләрниң хитайда давамлишиватқан мәҗбурий әмгәк вә адаләтсиз сода қилмишлириға қарши келиши; хәлқара қаъидиләргә бойсунуш вәдисиниң кичиклитилиши йаки қайта шәрһилиниши қатарлиқлар. қәғәздә вәдә қилинған нәрсиләр әмәлийәттики иш-һәрикәтләргә мас кәлмәйду.

хитай һөкүмитиниң өз вәдисигә хилаплиқ қилиши америкилиқларға тәсир көрситиду. хата һалда тутқун қилиш вә хитайдин айрилишни чәкләш қилмиши хитай хәлқ җумһурийитидә ишләйдиған, оқуйдиған йаки сайаһәт қилидиған америка пуқралирини хәтәргә дучар қилиду. америка һәрбий қисимлирида хизмәт қилидиған әр вә айаллар мәҗбурий әмгәк ишлитилгән деңиз мәһсулатлирини истемал қилиду. хитай хәлқ җумһурийитиниң дөләт бихәтәрлики вә истихбарат қанунлири хитайдики ширкәтләрниң санлиқ мәлуматлирини толуқ контрол қилиш арқилиқ шәхсий бихәтәрликкә зийан салиду. қоллинишчан әп деталлири, булут мулазимити вә сүнъий әқил қораллири назук учурларни топлайду. хитайниң чеграси сиртида болса, дөләт һалқиған бастурушлар мәхпий сақчи һәрикәтлири, қарши пикирдики затларни тутуш үчүн мукапат пули елан қилиш, тәнқид қилғучилар вә мухбирларға қарши интирнет һуҗуми тәшкилләш, уруқ-туққанлириға бесим чүшүрүш қатарлиқ шәкилләрдә америка вә башқа дөләтләргә кеңәймәктә. хитай компартийәсиниң мәҗбурий сийасәтлири чегралардин һалқип өтмәктә.

бузулған вәдиләр йәнә хәлқъара системиға кәң көләмдә тәсир көрсәтмәктә. иттипақдашлиримиз вә һәмкарлашқучи дөләтләр очуқ деңиз тәвәликидә, һәтта өзлириниң алаһидә иқтисадий районлиридиму хитайниң ениқ қануний өлчәмләргә пәрва қилмиған деңиз-окйан тәһдитлиригә дуч кәлмәктә. африқидики «әқлий иқтидарлиқ шәһәр» қурулуш түрлири улар өз ичигә алған сензор йумшақ деталлири вә мәхпий болған қоллинилишчан санлиқ мәлуматларни тәләп қилиш билән тәң қәдәмдә меңиватиду, бу һәрқандақ һакиммутләқ күчниң иҗтимаъий контроллуқни кеңәйтишигә йардәм берәләйду.

бу йиллиқ доклаттин мундақ үч чоң йәкүн чиқиришқа болиду:
биринчидин, вәдә пәқәт әмәл қилғандила күчкә игә болиду. әмгәк һоқуқи, дин, қанун-пиринсиплар йаки деңиз-окйан қаъидилиригә охшаш мәҗбурийәтләр қайта-қайта ташлап қойулғанда, америка һөкүмитиниң сийасәтлири америка дөлитиниң мәнпәъәтигә зийан салидиған һәрикәтләрни һәл қилиш үчүн маслаштурулуши керәк. бу мәҗбурий әмгәккә қарши давамлиқ қанун иҗра қилиш, деңиз мәһсулатлири вә литий қатарлиқ йуқири хәтәрлик саһәләрдә һәқиқий из қоғлаш иқтидари болуш, шундақла федератсийә һөкүмитиниң сетивелиш җәрйанини инсан һәқлири өлчәмлиригә маслаштуруш, шу арқилиқ америка истемалчилири вә ишчилириға бесим елип келидиған һәрикәтләргә иқтисадий йардәм бәрмәслик керәк дегәнликтур. шундақлар бу йәнә қануний мәсъулийәтләргә хилаплиқ қилинғанда, қанун иҗра қилиш вә униң ақивәтлири һәққидә ашкара болуш һәмдә авамға доклат қилиш дегәнликтур.

иккинчидин, америка пуқралири қоғдилиши керәк. биз хитайниң америка пуқралирини натоғра һалда тутуп туруш хәвпини тәкитлишимиз вә пуқралиримизни қайтуруп келишни тәләп қилишимиз лазим. биз йуқири хәтәрлик йумшақ деталлар, мулазимәтләр вә сүнъий әқил моделлирини һөкүмәт вә һалқилиқ ул әслиһә торлиридин йирақ тутуш тәдбирлирини қоллаймиз, һәмдә амма үчүн аддий, үнүмлүк шәхсий мәхпийәтлик қоғдаш системилирини илгири сүримиз. биз йәнә охшаш мәйдандики дөләтләр билән бирликтә мәхпий сақчи һәрикәтлири, тәһдит селиш, торда из қоғлаш вә диъаспора җамаъәтлири билән инсан һәқлири паъалийәтчилирини нишан қилған паракәндичиликләргә қарши туруш үчүн қәтъий қанун иҗра қилиш һәрикәтлирини қоллаймиз. америкида йашайдиған һәрқандақ адәм чәтъәл бихәтәрлик хадимлириниң америка земинида болушидин әнсирәп, қорқуп йүрмәслики керәк.

үчинчидин, әркин дунйа бирликтә һәрикәт қилиши лазим. бейҗиң тәһдит вә мукапатлар арқилиқ иттипақдашларниң арисини бузушқа уруниду; демократик дөләтләр ортақ мәнпәъәт вә қиммәт қарашлиримизни чөридигән һалда иттипақлишишимиз лазим. бу – ортақ җаза қоллиниш вә виза чәклимиси қойуш, ишпийонларни бирликтә җинайи җавабкарлиққа тартиш, мәхпий һалдики чәтъәл сақчи понкитлирини тақаш, назарәт қилиш техникисиға маслаштурулған експорт контроллуқи вә диъаспора җамаъәтлирини паракәндичилик вә тор һуҗумлиридин қоғдаш үчүн ортақ дәсләпки агаһландуруш системилирини орнитиш дегәнликтур.

бу йиллиқ доклат инсан һәқлириниң америка истратегийәси вә дипломатийәсидики муһим ролини тәкитләйду. мәҗбурий әмгәк америка ишчилириға зийан салғанда, дөләт йолға қойған гөрүгә елиш сийасәтлири пуқралиримизни хәвпкә дучар қилғанда, сөз әркинликини назарәт қилиш дунйа миқйасида пикир әркинликини боғуп ташлиғанда вә деңиз тәвәликидә хәлқъара қаъидиләргә пәрва қилинмиғанда, америкалиқлар —хәвпсизлик, гүллиниш вә ишәнчлик болуш қатарлиқ җәһәтләрдә бәдәл төләйду. инсанларниң иззәт-һөрмитини йүксәлдүрүш базарни техиму адил, сайаһәтни техиму бихәтәр, техникини техиму әркин һәмдә иттипақдашлиқни техиму мустәһкәм қилишқа йардәм бериду. у һакиммутләқ дөләтләр—йәни диктатор хитай хәлқ җумһурийити рәһбәрликидики дөләтләрниң хәлқләр вә һәмкарлашқучи дөләтләр үстидин һөкүмранлиқ қилиш күчини аҗизлаштуриду.

мәзкур комитет йилбойи төвәндикидәк ишларни илгири сүрүш үчүн тиришчанлиқ қилди: тутқун қилиш вә азаблаш делолирини бизниң сийасий мәһбуслар санлиқ мәлуматлар тизимликидә турғузуш, сензор қилиш вә назарәт қилишниң тарқилишни тәкшүрүш, хитай компартийәсиниң сийасий контроллуқини чоңқурлаштуруш үчүн йезилған йеңи қаъидиләрни тонуштуруш қатарлиқлар.

биз йәнә хитай компартийәсиниң тәсир көрситиш һәрикити вә дөләт һалқиған бастурушлириниң диъаспорадики җәмъийәтләр вә һоқуқ паъалийәтчилиригә көрсәткән тәсири, мәҗбурий әмгәкниң америка ишчилириға көрситидиған тәсири қатарлиқларниму из қоғлап тәкшүрдуқ.

комитетниң йиллиқ доклати кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини йорутуп бериду, сийасий мәһбусларниң унтулуп қалмаслиқиға капаләтлик қилиду, вәһшиликләр һәққидә испат топлайду, шундақла хитай компартийәсиниң иш-һәрикәтлирини дунйаға, һәтта хитай пуқралириға бәргән вәдилири билән селиштуруп ашкарилайду.

бу доклаттики һәр бир җәдвәл вә нәқилниң арқисида бирдин шәхс бар: чоңқур диний сөһбәт сорунидин чәкләнгән поп; паракәндичилик тоғрисида сөзлигәнлики үчүн җазаланған айал; қанунлуқ җәрйандин мәһрум қалдурулған оқуғучи; тутуп туруш йаки чәтъәлгә чиқиш чәклимиси билән айрилишқа мәҗбурланған аъилә; чәтъәлдә йашаватқан паъалийәтчи болсиму йәнила ишикниң қеқилишидин әнсирәйдиған бир киши. биз бу йиллиқ доклатни уларға – вә һәқиқәтни сөзләштә чиң туруватқан нурғун хитай пуқралириға – беғишлаймиз.

һөрмәт билән,
авам палата әзаси кирис симит
қошумчә рәъис
сенатор дан суливан
рәъис

ингилиз тилидин уйғур тилиға тәрҗимә қилғучи: таһир имин уйғурийан