uyghur pochtisi, 6-féwral
amérika paytexti washin’gitonda ötküzülgen «xelq’ara diniy erkinlik kéngesh yéghini»da, uyghur pa’aliyetchiler xitayning uyghurlargha qaratqan qirghinchiliq siyasitining peqet bir rayon bilenla cheklinip qalmaydighanliqini, belki yer shari béxeterlikige éghir tehdit élip kélidighanliqini otturigha qoydi. 2-féwraldin 4-féwralghiche dawamlashqan bu yéghinning asasliq témisi «yer shari béxeterlikide diniy erkinlikning roli» bolup, uyghurlar duch kéliwatqan sistémiliq basturushlar yéghinning jiddiy küntertipige aylandi.
yéghin teshkilligüchiliri dunya nopusining %80ining diniy erkinlik cheklen’gen muhitta yashawatqanliqini eskertip, heqqaniyetni qoghdash üchün xelq’araliq birlik hasil qilishning zörüriyitini tekitlidi.
bu qétimliq muhim yéghin’gha uyghur herikiti, uyghur kishilik hoquq qurulushi, dunya uyghur qurultiyi, uyghur tetqiqat merkizi, uyghur akadémiyesi we uyghur démokratiye hem insan heqliri merkizi qatarliq teshkilatlarning rehberliri qatnashti. roshen abbas, ömer qanat, zumret’ay erkin, ablikim idrys, doktor rishat abbas we dolqun eysa qatarliqlar oxshimighan munberlerde söz qilip, sherqiy türkistandiki diniy zulum we insaniyetke qarshi jinayetlerni özlirining shexsiy a’ile paji’eliri we janliq pakitlar bilen otturigha qoydi.
roshen abbas: «süküt qilish — xitayning nepes élishigha oksigén bergen bilen barawer.»
roshen xanim uyghur pochtisning ziyaritini qobul qilip, yéghinning ehmyti, qatnashquchilar heqqide mundaq tonushturdi:
uyghur herikiti re’isi roshen abbas xanim yéghinning asasliq sözligüchisi süpitide munberge chiqip, xelq’ara jem’iyetni sükütni buzushqa chaqirdi. u öz sözide: «süküt qilish — xitayning nepeslinishi üchün oksigén teminlesh bilen barawer. men süküt qilishni menggü ret qilimen,» dep jakarlidi.
roshen xanim yene xitayning tehditi heqqide toxtilip: «xitay toxtitilmisa, insaniyet üchün eng zor tehditke aylinidu. sherqiy türkistandiki zulum toxtimisa, yer shari xaraktérlik xeter téximu zoriyidu,» dep agahlandurdi. u yéghin jeryanida nurghunlighan siyasiy we diniy erbablar bilen ayrim körüshüp, uyghurlarning hoquqini qoghdash üchün emeliy qedemlerni bésish heqqide söhbetleshti.
ablikim idrys: «diniy zulumning normallishishigha yol qoymayli»
uyghur tetqiqat merkizi re’isi ablikim idrys ependi «diniy zulumning normallashturulushi» témisidiki munberde söz qilip, xitayning jinayetlirini öz a’ilisining paji’esi arqiliq pash qildi. u dadisining wapatini, anisining iz-dérikining bolmasliqini we qérindashlirining türmige tashlan’ghanliqini tilgha élip turup: «dunyaning qeyiride xitaygha a’it birer munazire bolsa, biz uyghurlar choqum otturigha chiqip, xitayning esli mahiyitini bildürüshimiz lazim,» dédi.
ablikim idrys ependi «uyghur pochtisi»ning ziyaritini qobul qilip, yéghin heqqide munularni ortaqlashti:
u yéghinda, öz a’ilisining béshigha kelgen échinishliq kechmishlerni ashkarilidi. u dadisining wapat bolghanliqidin waqtida xewer tapalmighanliqini, anisining teqdiridin yenila xewersiz ikenlikini, shundaqla bir qérindishining 21 yilliq qamaqqa höküm qilin’ghanliqini, snglsningmu türmide ikenlikini tilgha aldi.uning eng ensreydighini ata-ansdin ayrilghan,charisz qalghan uyghur perzentliri iken.
ömer qanat: «pakit — bizning eng küchlük qoralimiz»
uyghur kishilik hoquq qurulushi ijra’iye diréktori ömer qanat ependi sistémiliq pakit toplashning ehmiyitini tekitlidi. bizning muhim stratigiyelirimizdin biri shuki, biz xtay yoshurushqa tirshwatqan pakitlarni inchikilik bilen toplaymiz, bu pakitlar arqiliq birleshken döletler teshkilatigha melumat birimiz, bu arqiliq nurghun shexslerning hayatini qoghdap qalghili bolidu. zulumni pakitliq otturigha qoyush we ashkarilashning unum körsetken msalliri nahayti köp.amérikidiki bir uyghur er apsning qamaqqa ilin’ghanliqi heqqide widi’o shligendin kiyn, xtay hökümiti bu heqte inkas qayturdi we xelq’ara jama’et aldida özini qoghdashqa urundi.bu sözleshning tesrini körstidighan yüzligen addi msallarning biridur.»
yéghin’gha yene zumret’ay erkin, doktor rishat abbas we dolqun eysa qatarliq pa’aliyetchiler qatniship, uyghurlar duch kéliwatqan irqi qirghinchiliqni dunyagha anglitishta muhim rol oynidi.
